Dinsdag 09/03/2021

AnalyseTien jaar Arabische Lente

Opstand op Tahrirplein bleek eigenlijk een maat voor niets

Egyptische burgers en militairen feesten op het Tahrirplein na de afzetting van dictator Hosni Mubarak, op 25 januari 2011. Beeld EPA
Egyptische burgers en militairen feesten op het Tahrirplein na de afzetting van dictator Hosni Mubarak, op 25 januari 2011.Beeld EPA

Miljoenen Egyptenaren gingen de straat op om dictator Mubarak af te zetten. Ze kregen er een nog ergere dictator voor terug. Tien jaar na de opstand is het dichtst bevolkte Arabische land er politiek en economisch slecht aan toe.

De tragiek van de Egyptische revolutie en wat daarna kwam, laat zich vatten in een muntstuk. De herdenkingsmunt die deze week, precies tien jaar na de start van de volksopstand, in een oplage van 3 miljoen exemplaren wordt verspreid door de Egyptische autoriteiten. Ja, om wat eigenlijk te herdenken?

Natuurlijk niet de revolutie die begon op 25 januari 2011. In het Egypte van tien jaar later maakt men geen onnodige woorden vuil aan het feit dat toen miljoenen inwoners de straat op gingen en eensgezind het vertrek afdwongen van alleenheerser Hosni Mubarak. “Dat zal nooit weer gebeuren”, heeft de huidige president, Abdul Fatah al-Sisi, daar eens over gezegd.

President Sisi, die twee jaar na de revolutie de macht greep, is dankzij een reeks wetswijzigingen inmiddels meer alleenheerser dan de verguisde Mubarak. De munt die de Egyptische autoriteiten laten slaan? Ter ere van Politiedag, 25 januari 1952, toen Egyptische politiemannen het leven lieten in gevechten met de Britse koloniale overheerser. Het was de politie die in 2011 de opstandelingen uiteen probeerde te slaan.

Van de regen in de drup

Wat hebben de miljoenen Egyptenaren bereikt die tien jaar geleden op het Tahrirplein (Bevrijdingsplein) in Caïro vroegen om brood, vrijheid en sociale rechtvaardigheid? Het eerlijke antwoord is: niets. Ze kwamen van de regen in de drup. Egypte is ondemocratischer en onvrijer dan in 2011. Zelfs het brood bleek te veel gevraagd: de middenklasse heeft waarschijnlijk meer moeite om het hoofd boven water te houden dan tien jaar geleden.

Mubarak, de president die in 2011 na ruim dertig jaar door zijn bevolking de laan uit werd gestuurd, was onbetwist een dictator. In de horrorfilm die de Arabische Lente bleek te zijn, zag niemand dit aankomen: de huidige Egyptische president Sisi is een nog ergere dictator. Onder zijn bewind maakte Egypte een duik naar beneden als het gaat om mensenrechten.

President Abdul Fatah al-Sisi. Beeld AFP
President Abdul Fatah al-Sisi.Beeld AFP

Mensenrechtenactivisten worden aan de lopende band van de straat geplukt. Dat overkwam eind vorig jaar bijvoorbeeld Gasser Abdel Razek en zijn team van de Caïreense denktank EIPR. Hun misdrijf? Het voeren van een gesprek met Europese ambassadeurs. Contacten met buitenlandse diplomaten liggen gevoelig in Egypte. “Lidmaatschap van een terroristische organisatie”, oordeelde de openbaar aanklager. En: “Het verspreiden van nepnieuws.”

Westen kijkt weg

De VN noemden de arrestaties van het EIPR-team een zorgelijke ontwikkeling. Maar meestal weigeren westerse landen een vuist te maken tegen Egypte. Het land is te groot om te falen, merkt de Duitse denktank SWP (Stichting voor Wetenschap en Politiek) op. Egypte is immers de derde wapenimporteur ter wereld en het dichtst bevolkte Arabische land. Dus bedekken Europa en de VS, net als vroeger onder Mubarak, de gebreken van het regime-Sisi met de mantel der liefde.

Zo kreeg Sisi, terwijl de EIPR-leden nog in de cel zaten, tijdens een staatsbezoek in Parijs van de Franse president Emmanuel Macron de hoogste Franse onderscheiding uitgereikt, de legion d’honneur. Ook het doodmartelen van de Italiaanse wetenschapper Giulio Regeni in 2016 leidde niet tot duidelijke Europese kritiek. Dat geldt ook voor het massaal vastzetten van journalisten; 27 zitten er nu in Egypte achter tralies, meer dan in landen als Syrië of Jemen.

Sisi laat zich voorstaan op zijn economische hervormingen. Zijn paradepaardje is een project waar elke alleenheerser trots op zou zijn: het bouwen van een nieuwe hoofdstad ten oosten van Caïro. Nu heeft Egypte weliswaar een groeiend bruto nationaal product, maar toch nam de armoede onder de bevolking de afgelopen jaren toe. De kloof tussen arm en rijk groeit.

Militaire economie

Dat komt door wat westerse denktanks omschrijven als de ‘militaire economie’. Met de kennis van achteraf is het een zoveelste diabolische plotwending, maar in de tijd van Mubarak gold het leger in Egypte als minder corrupt dan de rest van de staat. Dus kreeg het leger na de revolutie de ruimte om een grote economische rol op te eisen.

Het leger doet in grote infrastructurele projecten, zoals snelwegen en bruggen. Maar Egyptische militairen runnen bijvoorbeeld ook basisscholen. Via schaduwondernemingen controleren zowel de militaire inlichtingendienst als de algemene inlichtingendienst meerdere tv-stations. Dit betekent niet alleen dat Egypte meer dan ooit in de greep raakt van een deep state oftewel een verborgen staat, maar ook dat economische innovatie uitblijft.

Hoe moet dit verder? Dankzij een reeks grondwetswijzigingen die volgens de Egyptische autoriteiten door een overweldigende meerderheid van de bevolking zijn aangenomen, kan het zomaar zijn dat de nu 66-jarige Sisi aanblijft tot 2030. Dat is niet zo lang als de 31 jaar die Mubarak vol maakte, maar wel een eind op weg.

Hierover zijn westerse analisten het eens: de kans op nog een Egyptische opstand waarbij de bevolking relatief geweldloos de straat op gaat, mag uitgesloten worden geacht. Als Sisi valt, dan is dat omdat zijn bevolking honger heeft en bereid is tot het uiterste te gaan, of omdat het oppermachtige leger zich tegen hem keert.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234