Vrijdag 30/10/2020

Aanslag Hanau

Opnieuw extreemrechtse terreur in Duitsland: ‘Racisme is gif’

Mensen leggen bloemen neer op de plek van het geweld.Beeld Boris Roessler/dpa

Duitsland is opnieuw getroffen door extreemrechts terrorisme. In Hanau, bij Frankfurt, schoot Tobias Rathjen 10 mensen dood. Zijn motief: racisme. ‘De vijand staat rechts.’

“Dit was een aanslag op alle mensen, maar het meest op mensen met een migratieachtergrond, op het multiculturele Duitsland.” Erhan (48), taxichauffeur van beroep, staat middenin de mensenzee op de marktplaats van Hanau, onder de rook van Frankfurt am Main, de kraag van zijn trenchcoat hoog opgetrokken tegen de wind, zijn bruine ogen strak gericht op het podium, waar bondspresident Steinmeier zojuist de rouwende menigte toesprak.

Woensdagavond schoot de 43-jarige Tobias Rathjen in Hanau tien mensen dood, alvorens hij zelfmoord pleegde. Hij had een extreemrechts, racistisch motief, daar bestaat volgens politie en justitie geen twijfel over, vanwege pamflet dat Rathjen een paar dagen voor zijn daad online zette. Het is de derde dodelijke extreemrechtse aanslag in Duitsland in negen maanden. De tweede in de deelstaat Hessen, waar dit voorjaar de christendemocraat Walter Lübcke werd neergeschoten door een neonazi.

“Racisme is gif”, zei Bondskanselier Merkel eerder gisterenmiddag. “De vijand staat rechts”, zei Armin Laschet, de minister-president van Noordrijn-Westfalen, van wie wordt verwacht dat hij zich in de strijd om het CDU-voorzitterschap werpt.

Niet in vizier van politie

Erhan slaat zijn armen om zijn zoon en dochter. Er staan honderden, zo niet duizenden Erhans op het plein. Duitsers met wortels in andere landen, veel in Turkije, zoals Erhan. En velen zijn, net als Erhan wat sceptisch over de strijdlustigheid van de Duitse politici.

Een paar straten verderop, in een buurtje vol casino’s, wedkantoren en smoezelig ogende hotels opende Tobias Rathjen woensdagavond het vuur op shishabar Midnight – “de populairste plek in de stad om waterpijp te roken en ’s nachts te chillen”, vertellen de groepen Turkse, Koerdische en Afghaanse jongens die er de volgende dag rond het afzetlint hangen.

Een van de slachtoffers was het neefje van Erhan. Hij werd neergeschoten bij Café Arena in het stadsdeel Kesselstadt, een paar honderd meter van het ouderlijk huis van de Rathjen; daar waar de schutter niet veel later levenloos werd aangetroffen door de politie. Voordat hij zichzelf door het hoofd schoot, vermoordde Rathjen zijn 72-jarige, bedlegerige moeder.

“Ik las altijd de Bild-Zeitung”, zegt Erhan. “Maar ik ben opgehouden omdat ze hun lezers, elke dag, elke dag ophitsen tegen buitenlanders, dat is begonnen in 2015 toen de vluchtelingen kwamen.” Hij vindt dat media en politiek samen het klimaat hebben geschapen waarin zich een dergelijke tragedie kan voltrekken. “Ik woon al 34 jaar in Duitsland, maar als je aan meneer Gauland van de AfD vraagt of ik een Duitser ben, wat denkt u dat die dan zal zeggen?” 

En daar raken de mannen op het plein in Hanau aan de kern van de discussie zoals die in Duitsland op de dag na de aanslag wordt gevoerd, de vraag waar deze geweldsuitbarstingen vandaan komen en in hoeverre er in Duitsland, en elders in Europa, een politiek klimaat heerst waarin het soort daders als Tobias Rathjen hun vaak verwarde denkbeelden om kunnen zetten in gruweldaden.

Rathjen was voor zover bekend geen lid van een extreemrechtse vereniging of van een politieke partij. Nooit eerder was hij in het vizier geraakt van de politie. Een oud-klasgenoot omschrijft hem in de krant die Welt als een slimme, maar rustige jongen van wie bekend was dat hij een erg conservatieve vader had. Hij voetbalde in de jeugd van Bundesligaclub Eintracht Frankfurt, ging later bedrijfskunde studeren in Bayreuth – niets aan de hand.

Beeld Getty Images

Zelf schrijft Rahtjens in zijn verklaring dat hij zijn hele leven al aan achtervolgingswanen lijdt. Hij is overtuigd van het bestaan van een geheime dienst die in zijn hoofd kan kijken en vermoedt dat zowel de politiek van Trump als de successen van de Duitse manschaft het gevolg zijn van zijn gedachten die door anderen zijn toegepast in de praktijk. In een andere context waren het deerniswekkende hersenspinsels geweest. Hetzelfde geldt voor Rathjens onvrijwillige maagdelijkheid, waarvan hij beweert dat het ‘vooral komt door de hoge eisen die ik stel.’

Maar de schutter van Hanau schrijft ook dat er, als het aan hem ligt, veel volkeren zijn die ‘volledig moeten worden vernietigd.’ Er volgt een opsomming die het grootste deel van Azië, de Arabische wereld en Israël bevat. Maar ook de Duitse bevolking wil hij ‘zuiveren’, omdat niet iedereen met een Duits paspoort ‘rein van ras’ en ‘waardevol’ is. Rathjen strijdt, schrijft hij, tegen de degeneratie van het volk.

Zijn denken en handelen herinnert aan dat van Stephan B., de man die in oktober 2019 het plan had opgevat een bloedbad aan te richten in de synagoge van Halle. Netals Rathjen woonde hij bij zijn moeder. Wat hem van B., en bijvoorbeeld schutter in het Nieuw-Zeelandse Christchurch onderscheidt, is dat het document van Rathjen volgens experts in Duitse media geen memes, of hondenfluitjes naar radicale internetmilieus als 4chan en 8chan bevat.

Beeld Boris Roessler/dpa

Maar het document echoot wel de teloorgang van de westerse cultuur en de knechting van de witte man, een angst waar bijna alle populistisch- en radicaalrechtse partijen in Europa campagne mee maken. Opvallend is dat AfD-politici benadrukken dat Rathjen ziek was, en dat zijn politieke denkbeelden dus geen waarde hebben.

Ook in het publiek op de marktplaats in Hanau doen complottheorieën de ronde. Zo staat er een groepje mannen op leeftijd in opgewonden Turks staat te discussiëren, waarbij steeds de Duitse woorden ‘NSU’ en ‘Polizei’ vallen. Ze hebben het over de extreemrechtse terreurgroep NSU die in het eerste decennium van deze eeuw tien Duitsers met migratieachtergrond vermoordde, legt een van de mannen, Ömer, uit.

De NSU werd gedekt door medestanders bij politie en justitie. Ömer en zijn vrienden zou het niet verbazen als ook Rathjen onder een hoedje speelde met de politie – bewijs daarvoor hebben ze niet. “Maar wij hebben geen enkel vertrouwen in de politie.”

Ook de Hessische minister-president Volker Bouffier spreekt de bevolking van Hanau toe. ‘Wehret den Anfangen’, pas op voor het begin, zegt hij. Een zin die in Duitsland altijd wordt gebruikt als het over extreemrechts gaat. Veel mensen in het publiek reageert schamper. Ze zitten er allang middenin, vinden ze.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234