Dinsdag 20/04/2021

Oplichtende verzen

Het licht van de lampen van ontwerper Frans van Nieuwenborg is fascinerend. Bovendien schrijft hij met een laser poëzie in het glas van zijn tl-buizen: 'Licht heeft geen tong, het is één en al oog.'

Het werd licht, staat in de Bijbel, en God zag dat het goed was. Dichters en schilders omhelzen het. Ze willen greep krijgen op dat goddelijke licht, zeker in een land met zware en hoge luchten, immense vergezichten en voortdurende wisselingen van het grillige weer. Het licht van de lage landen is bijzonder. Het heeft veel dichters en schilders geïnspireerd. De vormgever en beeldend kunstenaar Frans van Nieuwenborg (1941) zet licht om in design, het krijgt volume, "de lichtbron wordt het vormgegeven element". Want het oog, weet Van Nieuwenborg, laat zich door het licht strelen. Het verwent onze pupillen. "Het ontwerp voor een lamp moet fascineren."

Light hath no tongue, but is all eye, 'Licht heeft geen tong; het is één en al oog', dichtte John Donne. Lichtkunstenaar Van Nieuwenborg snijdt met een nieuwe lasertechnologie verzen van Donne en andere dichters op de binnenkant van een fluorescentiebuis. Met laserlicht schrijft hij poëzie in het glas van zijn lampen. In de lamp zijn licht en poëzie verenigd.

"Bij zulke tl-buizen denken mensen vooral aan fabriekshallen en kantoren", zegt hij in zijn Leidse atelier, de in 1890 gebouwde Plantsoenschool. "Ontwerpers veranderen vooral van vormgeving van de armaturen. Mij interesseert de bron, het licht zelf." En de versregels, de leuchtende Verse.

"Min en plus, maken licht", schreef Bert Schierbeek in zijn bundel De deur, "en weten het niet, het licht ook niet". Die regel staat nu ook te lezen op de nieuwe lamp van Van Nieuwenborg. Sinds enkele jaren werkt hij vooral met de tube luminiscent, de tl-buis, "waarbij door het samensmelten van technische innovatie en vooruitstrevende vormgeving deze van oorsprong kille lichtbron een geheel ander karakter heeft gekregen." Want er wordt meestal op het schaduwloze en gore tl-licht geschamperd. "In Italië of in Spanje hangen die buizen overal. Die mensen hebben helemaal geen moeite met de kleur van het tl-licht." Fluorescerende buizen kunnen stralen, schitteren en glinsteren, of schemeren? Getemperd en vormgegeven tl-licht veroorzaakt bijzondere effecten.

Zijn nieuwe hanglamp, de Canto Chiaro, is een met licht en schaduw geschreven dichtregel. Wie zo'n lamp koopt, krijgt een boekje in een zilveren etuitje cadeau, verzen en biografieën van 21 dichters uit tien Europese landen, afgedrukt in de originele taal. Hun levensverhaal staat te lezen in tussen gevouwen pagina's verborgen curricula vitae. "Veel dichters hebben iets met licht. Ze brengen het ook vaker ter sprake in hun gedichten." Samen met een team maakte Van Nieuwenborg een selectie. De kopers van de lamp kunnen kiezen uit versregels van onder anderen Benno Barnard, Guillaume Apollinaire, Giuseppe Ungaretti, Bart Chabot of Kurt Marti. "Om echt te lezen", prijkt op de Herman de Coninck-lamp, "moet je alle lichten uitdoen..."

Van Nieuwenborg kreeg prijzen voor de techniek en het design van zijn lichtarmaturen. Hij studeerde aan de Eindhovense Academie industriële vormgeving en werkte vervolgens een aantal jaren bij designers en architecten in Denemarken. Van Nieuwenborg onderzoekt de state of the art of lighting. Te veel ontwerpers "richten zich vooral op de styling van armaturen, niet op de lichtbron zelf." Lampen worden licht, het licht krijgt een vorm. Hij ontwierp een 'doeklampje', de Delight, samen met een vroegere collega, een eenvoudig lapje stof dat rond een gloeilamp was gewikkeld, een lamp als een statement, die door het New Yorkse Museum of Modern Art voor de permanente collectie is aangekocht. "Het was het begin van mijn lichtcarrière", zegt Van Nieuwenborg.

"Toen waren het nog unica, er was nog geen markt voor." In 1986 richtte hij Industrial Design Consultancy op en ontwierp sindsdien al vele succesvolle lampen, "ontwikkeld op basis van diverse lichtbronnen, halogeen-, neon- of tl-lampen". Een van zijn bekendste is de Lazzurro, "een speciaal ontwikkelde, licht gebogen tl-buis, waarbij de transparante uiteinden het blauw oplichtende gas in de buis laten zien". Het is een sobere, in zwart gelakt aluminium uitgevoerde hang-, wand-, of staande lamp. Door middel van een geruisloze elektronische dimmer kun je de lichtintensiteit verminderen. Hij kreeg er vier prijzen voor.

Zijn eerste poëtische lamp maakte hij voor het afscheid van Benno Premsela, de godfather van de Nederlandse ontwerpers, een lamp met tekst erop. Van Nieuwenborg ontwikkelde en patenteerde zijn nieuwe lasertechniek, "waarmee het lichtgevende materiaal aan de binnenkant van de glazen buis weggebrand kan worden." Hij demonstreert in het atelier de techniek. "Vanuit de buitenkant van een industriële tl-buis, waarvan de bovenste helft iets donkerder gekleurd is dan de onderste, brandt een laser kleine deeltjes van de laag weg. De weggebrande deeltjes smelten samen tot een tekst, die op de bovenste helft van de buis oplicht en aan de buitenzijde te lezen is."Het is geen lawaaierig licht. Van Nieuwenborg noemt het een conversation piece, een dichtregel die mensen tijdens hun dagelijkse bezigheden kan inspireren en ontroeren. Zijn bedrijf doet alles zelf: het bedenken van nieuwe toepassingen, het fabriceren, het verpakken. Wanneer je aan het koordje trekt, gaat de lamp heel langzaam gloeien, en in het licht van de tl-buis lees je de regel van Bart Chabot: "ik zag het licht, 't ging meteen weer uit."

Op zijn sterfbed murmelde Johann Wolfgang Goethe de onvergetelijke woorden 'Mehr Licht'. Wellicht waren de gordijnen in zijn sterfkamer gesloten. Of was het gefluister van Goethe zijn filosofische testament? 'Meer licht' luidt ook het credo van ontwerper Van Nieuwenborg. Op de Keulse Möbelmesse van dit jaar was zijn tl-lamp uit de serie Canto Chiaro met Goethes onsterfelijke laatste woorden 'een groot succes'. Het publiek op de beurs was enthousiast. "Natuurlijk is een dergelijk product een kostbare en tijdrovende onderneming. Maar de reacties van het publiek hebben overtuigend aangetoond dat deze synthese van heldere vorm, vernieuwende technologie en Europese cultuur bepalend is voor het toekomstige design."

Van Nieuwenborg combineert het kille tl-licht met de warmte van een dichtregel.

© deVolkskrant / De Morgen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234