Zondag 20/09/2020

#opkuisen #meerrespectgraag

Staatssecretaris Francken (N-VA) meent dat het woord 'opkuisen' in de context van vluchtelingen gebruikt mag worden, maar veel organisaties hebben genoeg van het rauwe woordgebruik. Artsen Zonder Grenzen en 11.11.11 kondigen een strijd aan die het respect voor vluchtelingen moet herstellen, ook al kost hen dat enkele donoren.

Het Europese vluchtelingendebat gaat volgens vele middenveldorganisaties een rare richting uit. Mensen die vanwege geweld of honger hun land moeten verlaten, krijgen bij hun aankomst in Europa woorden naar hun kop geslingerd die hard aankomen. Ondankbaren. Extremisten. Verkrachters. Zieligaards. Terroristen. Profiteurs. Niet zelden zijn het vooraanstaande politici die zulke woorden gebruiken. Deze week nog werd de term 'opkuisen' gebezigd in de context van vluchtelingen. Een groeiend leger politieke groupies en trollen zorgt voor de verdere verspreiding van de harde boodschap: vaak in rauwere varianten en met steeds minder gêne.

Bij 11.11.11 vinden ze dat de grens van het welvoeglijke is overschreden. Samen met zestig middenveldorganisaties start de hulporganisatie een najaarscampagne waarmee ze het respect voor vluchtelingen wil herstellen en het debat op niveau wil tillen.

De eerste actie was een meeting in de Antwerpse Roma, afgelopen zaterdag, die werd afgesloten met een concert van de Malinese zangeres Rokia Traoré, tevens ambassadrice bij de VN-vluchtelingenorganisatie. De komende maanden zal 11.11.11 uitpakken met positieve verhalen en wetenschappelijke onderzoeken die het vluchtelingendebat moeten herkaderen.

De strijd om de publieke opinie is daarmee ingezet. Hoewel 11.11.11-directeur Bogdan Vanden Berghe benadrukt dat de campagne vooral "op de kracht van eigen argumenten zal drijven", ziet het ernaar uit dat de komende maanden een ideeënstrijd zal woeden tussen de middenveldorganisaties en de Franckens van deze wereld. Op het einde van het debat moet duidelijk worden voor welk vluchtelingenbeleid het maatschappelijk draagvlak het grootst is.

11.11.11-directeur Bogdan Vanden Berghe belooft een verrassende, confronterende, maar niet-polariserende campagne. Hij is er zich ook van bewust dat een open strijd om de publieke gunst risico's inhoudt: zeker voor een brede publieksorganisatie als 11.11.11, wier bestaan deels afhangt van een jaarlijkse geldinzameling in de week van 11 november.

"Ja, we beseffen dat dit repercussies kan hebben voor onze fondsenwerving", zegt Vanden Berghe. "Maar onze geloofwaardigheid is onze allerbelangrijkste troef, en dat betekent dat je de moed moet hebben om te laten zien waar je voor staat. Zeker in tijden waarin onze principes bedreigd worden en vluchtelingen als onmensen worden afgeschilderd. Evenmin kunnen we nog langer aanvaarden dat Europa toestaat dat mensen in verschrikkelijke Libische vluchtelingenkampen belanden. We beschouwen het als onze plicht om dit aan te klagen. We hebben geen andere keuze."

Weerwerk

Vanden Berghe voegt er meteen aan toe dat het risico om sympathisanten te verliezen ook niet overschat mag worden. Want eigenlijk valt het nog wel mee met dat maatschappelijk draagvlak voor een ruimhartiger vluchtelingenbeleid. "In tegenstelling tot wat het Twitter-geweld laat vermoeden, denken Nederlandstalige Belgen helemaal niet zo negatief over vluchtelingen. Uit een peiling die wij lieten uitvoeren, blijkt dat 80 procent van de Vlamingen het belangrijk vindt om solidariteit te tonen met vluchtelingen. En 57 procent van de ondervraagden meent dat politici het migratievraagstuk te veel zien als een probleem en te weinig als een positieve uitdaging.

"Een overgrote meerderheid vindt het voorts totaal onaanvaardbaar dat mensen in de Middellandse Zee verdrinken en staat open voor het idee dat vluchtelingen via veilige toegangswegen naar Europa kunnen komen."

"De resultaten van onze peiling lopen trouwens gelijk met een Europees onderzoek van het World Economic Forum. Belgen en andere Europeanen zijn helemaal niet tégen vluchtelingen", besluit Vanden Berghe. "De negatieve roepers en twitteraars krijgen momenteel alle aandacht. Maar er is duidelijk een veel grotere silent majority die over dit thema veel genuanceerder denkt en behoefte heeft aan een sereen debat en een evenwichtig beleid."

11.11.11 is niet de enige organisatie die vindt dat zwijgen niet langer een optie is. Zo voelt Artsen Zonder Grenzen zich evenzeer geroepen om weerwerk te bieden, al was het maar omdat bepaalde politici de ngo de jongste maanden beschuldigden van mensensmokkel en het aantrekken van duizenden vluchtelingen. En ook AZG is zo'n organisatie die riskeert om in deze strijd donoren te verliezen.

"Maar we kunnen niet anders dan ons tegen de politieke aanvallen verdedigen", zegt Christof Godderis, AZG-communicatiedirecteur. "Het is de allereerste keer in ons bestaan dat Europese politici ons frontaal aanvallen omdat we humanitaire hulp aanbieden aan vluchtelingen en mensenlevens proberen te redden. Volgens mij is hier trouwens een groter gevecht aan de gang: door Artsen Zonder Grenzen aan te vallen, vallen sommige politici ook de principes aan waarvoor wij staan. Dit is ongehoord en tot nu toe zijn we in onze reactie heel braaf geweest. Misschien wel te braaf."

Brice de le Vingne, operationeel directeur van Artsen Zonder Grenzen-België, verwoordt het nog iets scherper. "Omdat ze onmachtig zijn om het vluchtelingenprobleem op te lossen, proberen Europese politici het publiek te misleiden en dat doen ze door de schuld van het vluchtelingenprobleem in de schoenen van hulporganisaties te schuiven. We zijn terechtgekomen in een tijdperk waarin hulporganisaties worden gecriminaliseerd omdat ze vluchtelingen helpen."

Christof Godderis: "We zullen meer weerwerk bieden tegen Europese politici die ons aanvallen en hen wijzen op de fouten in hun simplistische vluchtelingenbeleid. Ja, we zijn ons bewust van het feit dat dit een delicate oefening is en dat sommige donoren ons zouden kunnen laten vallen. Maar niets doen zou nog veel erger zijn. Mensen verwachten van ons dat we opkomen voor onze principes."

Empathie creëren

Grote vraag is hoe je die strijd om het maatschappelijk draagvlak kunt winnen. Wat zijn hier de do's-and-don'ts? Eén ding is zeker: beledigingen beantwoorden met beledigingen heeft geen zin. Betweterigheid, krachttermen, frontale tegenaanvallen en moddercampagnes: het wordt allemaal best vermeden.

"Er is alvast een blunder die je koste wat het kost moet vermijden", zegt sociaal psycholoog Alain Van Hiel van de UGent. "Denk niet dat je mensen zomaar een geweten kunt schoppen. Niets is zo erg als een paternalistische schoolmeester die het allemaal eens komt uitleggen. Bekeringsijver werkt niet: de persoon die beïnvloed moet worden, graaft zich dan in de loopgraaf van het eigen gelijk in en zal zijn standpunten waarschijnlijk nog aanscherpen.

"Wie inzake vluchtelingen de publieke opinie voor zich wil winnen, zal dat langzaamaan moeten doen. Het komt erop aan empathie op te wekken. Pas als mensen een beter inzicht in het perspectief van vluchtelingen krijgen, ontstaat er begrip, sympathie en medeleven. En dat zijn de gevoelens die aanzetten tot positief gedrag tegenover anderen."

Langzaamaan empathie creëren en in geen geval bruuskeren: Van Hiels recept om de hearts and minds te veroveren, lijkt opvallend veel op dat van Anniek Gavriilakis, directeur van de Bond Zonder Naam, bij uitstek een apolitieke organisatie die een zo breed mogelijk publiek wil bereiken, maar wel bewust inzet op vluchtelingenthema's en integratieprojecten.

Gavriilakis: "Dat doen we vooral door clichébeelden te doorbreken met echte verhalen van echte mensen. Zo koppelen we mensen van hier aan een nieuwkomer in buddytrajecten, organiseren we een inleefreis voor leerlingen van het vijfde middelbaar samen met Vluchtelingenwerk Vlaanderen en organiseren we regelmatig rondleidingen in asielcentra.

"We nodigen daarbij ook mensen uit die argwaan koesteren ten aanzien van vreemdelingen. We tonen begrip voor hun angst. We bieden hen de kans om zelf hun mening te vormen op basis van echt contact tussen burgers en asielzoekers. Het praten over vluchtelingen wordt dan praten met vluchtelingen. Dat menselijke contact maakt een wereld van verschil. Elkaar in de ogen kijken en daarin jezelf beter leren kennen: het is van onschatbare waarde.

"Weet u: het is normaal om bang te zijn voor het onbekende, maar je hebt wel steeds een keuze: laat ik mijn leven leiden door die angst, of sta ik open om het onbekende te leren kennen. Als je als organisatie menselijke contacten bevordert, boek je vooruitgang: millimeter per millimeter."

Ook Gavriilakis beseft dat de Bond Zonder Naam met zijn vluchtelingenprojecten niet alle sympathisanten gelukkig zal maken. "Op Facebook hebben wij 30.000 volgers. Natuurlijk zijn die niet allemaal even blij als wij het voor vluchtelingen opnemen. Regelmatig krijgen we harde reacties. 'So be it', denk ik dan. Die mensen vinden zich in andere thema's die we behartigen, zoals eenzaamheid. De Bond Zonder Naam neemt het al sinds zijn ontstaan op voor mensen die het moeilijk hebben en die niet bij iedereen populair zijn: Roma, gedetineerden, daklozen, vluchtelingen. Van dat standpunt zullen we niet afwijken.

"Wat we wel altijd zullen doen, is begrip tonen voor de kritiek en de angst. Er is niets zo erg als het onbegrip en het onbehagen over vluchtelingen te negeren. Als je niet aanvaardt dat mensen het soms moeilijk hebben met vreemdelingen en niet ingaat op dat ongenoegen, ga je te snel en krijg je dat ongenoegen vroeg of laat keihard terug in je gezicht."

Opmerkelijk: Gavriilakis formuleert hier een essentieel beginsel dat ook de alom gerespecteerde Nederlandse migratiehistoricus Leo Lucassen steevast aanhaalt. "In de huidige discussie over vluchtelingen strijden empathie en angst om voorrang." Een principe waarvan ook Bogdan Vanden Berghe zegt dat hij het tijdens zijn vluchtelingencampagne nauw ter harte zal nemen. "Door enkel scherp te communiceren, creëer je geen draagvlak, maar extra angst en polarisatie. In die val willen we niet trappen.

"We gaan voor een sereen debat waarbij we met persoonlijke verhalen en goede argumenten empathie willen creëren. Die verhalen zijn essentieel: als je tijd neemt voor menselijke verhalen ontstaat er een nieuwe dimensie en een heel ander debat."

Kansen

En dan is er nog een laatste belangrijk punt in deze discussie. Het kwam ter sprake op het einde van het gesprek met Anniek Gavriilakis. "Begrip opbrengen voor argwanende mensen die bang zijn voor vreemdelingen betekent niet dat je je eigen standpunt moet aanpassen. Veel mensen eisen voortdurend dat vluchtelingen en migranten zich moeten integreren. Maar we moeten ook durven vragen in welke mate deze samenleving echte kansen creëert voor nieuwkomers. Hoe open staan wijzelf? Hoe open staan onze ondernemingen? Onze huisbazen? Hoeveel echte kansen creëren wij? Hoe consequent en eerlijk gaan we om met onze integratie-eis?"

Een cruciaal aspect dat ook Alain Van Hiel aanhaalt. Noem het de paradox van het maatschappelijk draagvlak. "Het is inderdaad een vicieuze cirkel: wat gebeurt er met een samenleving die wantrouwig staat tegenover vluchtelingen en geen doorgedreven beleid voert om die vluchtelingen te integreren? Vluchtelingen komen dan in de marge terecht, halen zich nog meer vooroordelen op de hals, het integratieproces blokkeert. Gevolg: het wantrouwen neemt nog toe en het maatschappelijk draagvlak om de woningmarkt, de arbeidsmarkt en het onderwijs open te stellen voor vluchtelingen smelt helemaal weg.

"Integratie is een lang proces waarvoor alle betrokkenen inspanningen moeten doen. Wie migratie toelaat, moet ook nadenken over hoe die mensen te integreren, zo eenvoudig is het. Het is een mensenrecht om volwaardig burger te worden in het gastland. Als je als politicus geen goed plan hebt om nieuwkomers kansen te geven of - erger nog - als je als politicus nieuwkomers dwarsboomt, ondergraaf je de cohesie van de samenleving."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234