Woensdag 18/05/2022

Opkomen voor de kleine man

Veelbesproken waren de Neveneffecten al eens geweest, toen vorige zomer uitlekte dat ze de Vlaamse pers de broek hadden afgetrokken met hun verzonnen nieuwtjes. Wat drijft die mannen, en waarom zien we ze zo graag?

Het filmpje verspreidde zich vorige week als een virus over het web. Vier jonge mannen, samen de Neveneffecten, hebben zich in het holst van de nacht verschanst in een container die ze op de oprit van Mobistar lieten droppen. De eerste die de container opmerkt is Matthieu, een securitymedewerker van Mobistar. Hij belt het telefoonnummer dat op de container staat en krijgt een van de Neveneffecten aan de lijn. Die sturen Matthieu van het kastje naar de muur zoals nooit eerder iemand van het kastje naar de muur is gestuurd.

Hilarische tv is het. Tv met een boodschap ook, want Basta, het programma waar het Mobistarfilmpje werd uit geplukt, heeft een duidelijke missie. Het is er volgens de makers “om de kleine man te verdedigen”.

Nu is die ‘kleine’ man in de eerste aflevering ook wel het mikpunt van spot. Niet de grote baas, wel securitymedewerker Matthieu is de risee. Hetzelfde mag gezegd worden van die arme, hardwerkende journalisten, die in de eerste aflevering haast collectief de broek worden afgetrokken omdat ze het door de Neveneffecten verspreide nepnieuws zonder enige broncontrole in de krant smeten. De schadenfreude die de vier daarbij uitgebreid etaleren werkt zonder meer aanstekelijk. Maar is ze ook niet een beetje vals?

Lieven Scheire, een van de vier Neveneffecten, wil wel een klein eindje meegaan in de kritiek. “Ik pleit deels schuldig”, zegt hij. “Maar mag ik aanstippen dat die Matthieu intussen een halve held is geworden (een fanpage op Facebook heeft ondertussen vele duizenden leden, JdP)? Oké, we hebben serieus met zijn voeten gerammeld. Je zou kunnen zeggen dat hij een beetje slachtoffer is van het uitgangspunt van ons programma: het moet, in eerste instantie toch, om te lachen zijn. Maar achter die lach schuilt wel een serieuze boodschap. Zowel de medewerker van een callcenter als een journalist zijn slachtoffers van de commerciële logica. Ik hoop dat we voldoende duidelijk hebben gemaakt dat het ons daar om te doen is: als een medewerker in een callcenter of een journalist zijn werk niet meer kan doen, dan is het omdat ze er, vanwege de commerciële logica, de tijd niet voor krijgen. Die boodschap hadden we ook serieus kunnen verpakken, maar dan hadden we ons programma aan Terzake moeten slijten.”

Toen in juni vorig jaar uitlekte dat Neveneffecten - of beter: het door hen verzonnen en dus onbestaande onderzoeksbureau Data Driven, een paar keer op rij nepnieuws in de kranten had gekregen, leidde dat tot grote verontwaardiging binnen de journalistengilde. Scheire mengde zich toen niet in de discussie, maar heeft er zich duidelijk wel aan geërgerd. “Nogal wat mensen waren toen verontwaardigd omdat we de pers voor de grap zouden hebben belazerd. Dat is niet zo. Wij wilden wel degelijk een serieus probleem aankaarten. Men heeft toen ook doen uitschijnen dat ze alleen bij onze berichten in de fout zijn gegaan. Terwijl het constant gebeurt. Op dezelfde dag dat de kranten ons neponderzoek overnamen over Open Vld’ers die de meeste seks zouden hebben, werd bericht dat Walen properder zouden zijn dan Vlamingen. Het was nochtans niet echt moeilijk om te achterhalen waar die onzin vandaan kwam. In de tweede zin van het bericht stond al dat het ging om een onderzoek van reinigingsmiddelenproducent Froggy.”

We hebben het gecheckt: wat Scheire vertelt klopt. Het bericht over propere Walen stond diezelfde dag in nogal wat kranten. Maar of dat wel zo problematisch is als hij wil doen uitschijnen? In een reactie op de ‘stunt’ van Neveneffecten publiceerde schrijver Tom Naegels een opiniestuk waarin hij aanstipte dat het geen toeval is dat nepnieuws in bijna alle gevallen licht nieuws is. “De echte nieuwsstukken”, schreef Naegels, “worden doorgaans volgens de regels gemaakt, tijdsdruk of niet.”

Scheire betwijfelt echter of die onzorgvuldigheid tegenover licht nieuws wel zo onschuldig is. “Als wetenschapper ergert het me hoe die eindeloze onderzoekjes over waar je allemaal kanker van kan krijgen de echte serieuze wetenschappelijke onderzoeken bevuilen. Bovendien ben ik er nog niet zo zeker van dat de pers alleen het lichtere nieuws klakkeloos overneemt. De Britse onderzoeksjournalist Nick Davies heeft in zijn boek Flat Earth News feilloos aangetoond hoe de leugens over massavernietigingswapens in Irak probleemloos de kranten haalden.

“We hebben trouwens heel even overwogen of we de kranten niet ook zouden bestoken met serieus nepnieuws. Het idee is snel afgevoerd omdat je zoiets niet kan maken, maar stel je eens voor dat we, bijvoorbeeld, het bericht zouden verspreiden dat een Vlaamse vrouw in Wallonië is aangevallen omdat ze er Nederlands sprak. Ik kan me voorstellen dat dat bericht door sommige media met een ongekende gretigheid zou worden overgenomen.”

Voor wie er nog aan mocht twijfelen: Basta is een entertainmentprogramma dat stelling inneemt. Zo doken in de eerste aflevering ook De Hendriken op, vier mediabazen in kostuum die tegen elkaar opscheppen over hun jongste sanering. Het kost de kijker de grootste moeite om in deze persiflage geen kritiek te zien op het wilde kapitalisme. Was Jonas Geirnaert, een van de Neveneffecten en de geestelijke vader van Kabouter Wesley, trouwens niet ooit lid van de extreemlinkse PVDA?

“Ik ga niet ontkennen dat we ons eerder in het linkse spectrum bevinden”, zegt Scheire. “Maar we kiezen onze onderwerpen zeker niet vanuit dat perspectief. Ik mag aannemen dat een rechts mens zich even hard kan ergeren aan slecht werkende callcenters als een links mens?”

Behalve op slecht werkende callcenters en overgecommercialiseerde media focusten Neveneffecten in de eerste aflevering ook op de belspelletjes die jaarlijks miljoenen euro’s uit de zakken van de kleine man slaan. Het zijn thema’s die de afgelopen maanden wel vaker zijn aangekaart, niet zelden door mondige consumenten en burgers die de strijd tegen allerlei misstanden meer en meer zelf in handen nemen. Op die manier lijkt Basta mee te surfen op de hype die wel eens de ‘consumentenrevolutie’ wordt genoemd.

Scheire: “Wij zijn er niet bewust in meegestapt, maar het klopt wel, denk ik. Je hebt dat grote verzet tegen de callcenters, maar er is de afgelopen tijd ook nogal wat mediakritiek geweest. Wat we met onze Data Drivenstunt hebben aangekaart, is ook een belangrijk thema op de site dewereldmorgen.be. Ik heb veel respect voor wat die mensen doen en vind het dan ook jammer dat ze vaak voor eigen parochie preken. In mijn stoutste dromen zie ik Basta als een programma dat zulke thema’s aankaart en tegelijk, omdat het zo geestig is, een breed publiek bereikt.”

Over dat brede publiek hoeft Scheire zich geen zorgen te maken. Naar aflevering één keken meer dan 900.000 mensen. Op naar aflevering twee, dus. Neveneffecten lieten al weten dat ze onder meer iets met de NMBS gaan doen. Wat precies, dat moet blijkbaar nog geheim blijven. “Alles wat ik daarover weet, werd me ingefluisterd door Data Driven”, aldus Scheire.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234