Zondag 16/05/2021

InterviewHistorica

Ophefmakende RTBF-documentaire: ‘In Wallonië konden collaborateurs op weinig medelijden rekenen’

Léon Degrelle, leider van de fascistische partij Rex, wordt ontvangen met bloemen in bezet Brussel bij de terugkeer van het Waals Legioen van het oostfront. Beeld Roger-Viollet
Léon Degrelle, leider van de fascistische partij Rex, wordt ontvangen met bloemen in bezet Brussel bij de terugkeer van het Waals Legioen van het oostfront.Beeld Roger-Viollet

Na Kinderen van de collaboratie is er nu ook Les enfants de la collaboration, een documentaire waarmee de RTBF het taboe op de collaboratie in Wallonië doorbreekt. Waarom blijft het na meer dan zeven decennia zo moeilijk om erover te praten? ‘In Wallonië associeert men collaborateurs met gewelddadige fanatici.’

Soms kom je meer te weten wanneer je het aan de kinderen vraagt, vooral als de ouders het potje liever toegedekt houden. Na de Vlaamse succesreeksen Kinderen van... over de collaboratie, de Holocaust, het verzet en het kolonialisme, is er een lange documentaire gemaakt met dezelfde insteek over de collaboratie in Wallonië, die vandaag door de RTBF wordt uitgezonden.

Dat het onderwerp bezuiden de taalgrens nog zo gevoelig ligt, komt omdat Vlaanderen en Wallonië heel anders terugkijken op de collaboratie. Anders dan in Wallonië noemden veel Vlaamse collaborateurs zich na de oorlog slachtoffers van de harde vergelding door de Belgische staat.

“In Vlaanderen ontstond er na de oorlog een heel netwerk van verenigingen van oud-collaborateurs, zoals het Sint-Maartensfonds, waarin voormalige oostfronters zich groepeerden”, zegt historica Chantal Kesteloot, die voor historische duiding bij de documentaire zorgde. “De politieke erfenis van de collaboratie bleef na de oorlog ook bestaan binnen het Vlaams-nationalisme. In Wallonië is het anders gegaan.”

Wie is Chantal Kesteloot?

- 57 jaar.

- Verantwoordelijke voor publieksgeschiedenis aan het Cegesoma, het documentatiecentrum over de Tweede Wereldoorlog en de hedendaagse geschiedenis van België.

- Doctoreerde aan de ULB over de Waalse beweging en is onder meer gespecialiseerd in de herinnering aan de twee wereldoorlogen.

- Coördineert de website www.belgiumwwii.be.

Om de collaboratie in Wallonië goed uit te leggen, moet Kesteloot terugspoelen naar de jaren 30, het decennium voor de oorlog. Bij de verkiezingen van 1936 braken in ons land twee belangrijke fascistische partijen door: het Vlaams-nationalistische VNV en het katholieke, royalistische Rex in Franstalig België.

“Rex haalde 21 zetels in de Kamer, het VNV 16", zegt Kesteloot. “Maar tegen de volgende verkiezing, in 1939, was Rex al het grootste deel van zijn kiezers kwijt en haalde het nog vier zetels. Rex-leider Léon Degrelle had een overeenkomst gesloten met het VNV, wat hem een pak kiezers kostte. En nadien was zijn partij door kardinaal Van Roey als een gevaar voor de kerk en het land bestempeld, waardoor katholieke kiezers zich van hem gingen distantiëren.

“Aan het begin van de oorlog in 1940 was Rex dus maar een kleine partij. In de volgende jaren werd ze wel steeds radicaler. Onder zijn aanhangers ging Degrelle op zoek naar rekruten voor het oostfront. Ook in eigen land schrokken de rexisten er niet voor terug om geweld te gebruiken. In sommige Waalse streken woedde er uiteindelijk zelfs een burgeroorlog tussen hen en het verzet.”

En na de oorlog identificeerde Wallonië zich vooral met het verzet?

“Dat beeld van collaborateurs als gewelddadige fanatici is heel erg blijven hangen in Wallonië. Als collaborateurs voor het gerecht kwamen, konden ze vanuit de samenleving op weinig medelijden rekenen. Dat verklaart deels waarom de straffen voor collaborateurs in Wallonië zwaarder waren dan in Vlaanderen. In verhouding zijn er ook meer Franstalige collaborateurs ter dood veroordeeld.

“Door de communautaire kwesties die in de naoorlogse politiek naar voren kwamen, gingen Walen de Vlamingen nog meer in verband brengen met de collaboratie en zichzelf met het verzet. Maar vandaag zitten we in een paradoxale situatie: als je in Wallonië over de oorlog praat, kan bijna niemand de naam van een verzetsstrijder noemen, terwijl iedereen Léon Degrelle kent.”

In de documentaire zijn er getuigen die niet met naam en toenaam in beeld komen. Weegt het taboe nog steeds zo zwaar?

“Ja, heel zeker. Toen men in Vlaanderen Kinderen van de collaboratie opnam, zaten de makers in een luxepositie. Ze hadden de getuigen voor het uitkiezen. Aan Franstalige kant hebben de makers het moeten doen met de enkelen die bereid waren om erover te praten. Sommige getuigen hebben zich gaandeweg teruggetrokken, toen ze beseften dat ze niet klaar waren om hun verhaal aan het grote publiek te vertellen. Dat is ook de verklaring waarom de Vlaamse serie uit zes getuigenafleveringen bestaat van 50 minuten. Terwijl we hier één documentaire hebben gemaakt van anderhalf uur.”

Chantal Kesteloot. Beeld Wouter Van Vooren
Chantal Kesteloot.Beeld Wouter Van Vooren

De Vlaamse serie telde een zevende aflevering met uitleg van experts. Ook in Wallonië is een aflevering met historici gemaakt, maar de RTBF gaat die niet uitzenden. Waarom?

“Die aflevering zal enkel te zien zijn op hun online streamingplatform Auvio. Dat is voor mij en andere historici een probleem, omdat die twee luiken met elkaar verbonden zijn. De getuigen zijn vrij om over hun persoonlijke ervaringen te spreken, ook als niet alles wat ze zeggen helemaal klopt. Maar dan heb je een tegengewicht nodig van vakhistorici. In die expertenaflevering – waarin ook UGent-historicus Koen Aerts spreekt, die het concept voor deze documentairereeksen heeft bedacht – wordt onder meer uitgelegd waar Rex voor stond en wat het gewicht was van die partij. Nu valt dat er allemaal buiten.”

U bent voor de documentaire met de kleinzoon van Léon Degrelle naar het archief getrokken. Hoe was dat?

“Ik vond dat een moeilijke ervaring. Bij de andere getuigen merk je een vorm van spijt. Dat is bij de kleinzoon van Degrelle helemaal niet het geval. Toen we samen het strafdossier van zijn grootvader inkeken, negeerde hij een aantal feiten.

“Het dossier bevat brieven die Degrelle van aan het oostfront naar zijn familie heeft geschreven, waarin hij vertelde dat het leven van Joden geen waarde heeft, want ze worden daar met honderden gedood. Hij schreef niet dat het Waals Legioen deelnam aan die moordpartijen, wel dat hij ze zag gebeuren. Het waren volgens hem Oekraïners en Roemenen die ze begingen. Wat ook in het dossier wordt beschreven, is zijn verzoek aan de Duitsers om honderd Belgen te arresteren, nadat zijn broer in 1944 door het verzet in Bouillon was gedood. Maar de Duitsers zijn niet ingegaan op die eis, ze vonden dat zelf te veel. Ze hebben toen wel mensen gearresteerd, maar een pak minder.

“Zodra zijn grootvader in een slecht daglicht werd geplaatst, verviel de kleinzoon in ontkenning. Hij zei ook dat zijn grootvader geen nazi kon zijn omdat hij katholiek was. Als je hem dan confronteerde met uittreksels uit de rexistische krant Le Pays Réel waarin Degrelle zegt dat hij gelooft in Hitler en de eindoverwinning van het nationaalsocialisme, negeerde de kleinzoon dat ook. Hij zit helemaal vast in het beeld dat hij heeft van zijn grootvader. Ik heb toen flink ruzie gemaakt met hem, maar dat is niet opgenomen.”

Wanneer hij het vonnis te zien krijgt, zegt hij in de documentaire dat het onrechtvaardig is. Letterlijk: ‘Het is wraak, geen vonnis.’

“Juist. Hij zegt enkel dat het een politiek proces is. Als je naar de juridische beschuldigingen kijkt – ronselen voor het oostfront, het uniform dragen van een land waarmee België in oorlog is, het opzetten van een privémilitie – dan waren enkele van die zeven aanklachten al genoeg om de doodstraf te krijgen. Het was geen politiek proces. Het ging erover dat Degrelle door zijn politiek en militair engagement verantwoordelijk was voor wat zijn partij Rex heeft gedaan. De uitzending van de aflevering met de experts had het engagement van Degrelle dan ook in een ander daglicht kunnen plaatsen, maar die komt vanavond dus niet aan bod.”

Hadden de interviewers zelf niet meer moeten doen om de getuigen met hun uitspraken te confronteren? De kleinzoon zegt op het einde dat hij nog steeds trots is op zijn grootvader en dat het nooit zijn bedoeling is geweest om iemand te doen lijden. Dat is absurd.

“Ik ben bang dat de kijkers nu vooral zijn versie gaan onthouden. Het was het opzet van de serie om de getuigen vrijuit te laten spreken. Toen duidelijk werd dat de uitleg van de experts niet uitgezonden zou worden, is wel geprobeerd om meer uitleg te geven in de offscreenstem van de documentaire, zo heb ik begrepen. Ik vind dat nog altijd te weinig.

“Vanavond wordt de uitzending gevolgd door een debat, maar dat is niet met historici en heeft minder met de Tweede Wereldoorlog te maken. Het zal gaan over de opkomst van extreemrechts en het populisme vandaag. Voor mij is dat een gemiste kans om de getuigenissen in een breder perspectief te plaatsen.

“Weet je wat opmerkelijk is? Toen de toenmalige RTB in de jaren 80 de documentaires van journalist Maurice De Wilde over collaboratie overnam, werd elke aflevering gevolgd door een debat onder experts. Een uitzending van De Wilde over Degrelle werd zelfs onderbroken door commentaren van historici. Toen vreesde de omroep dat de toeschouwer te sterk beïnvloed zou worden door de geïnterviewden. Vandaag gebeurt precies het omgekeerde.

“Hier moest het verhaal van de getuigen gebalanceerd worden met experts en wetenschappelijk onderzoek, opdat de kijkers zich zelf een mening zou kunnen vormen. Voor mij moest er na de uitzending een debat komen over wat het betekent om als kind op te groeien met de keuzes die de ouders hebben gemaakt en hoe we collectief omgaan met dat verleden. In een andere context is een debat over extreemrechts zeker nodig. Maar nu vind ik de combinatie van de twee niet geslaagd.”

Les enfants de la collaboration, woensdag om 20.25 uur op La Une.

RTBF reageert: ‘Ook een actueel debat kan een tegengewicht vormen’

In de documentaire Les enfants de la collaboration kunnen getuigen vrijuit spreken over hun persoonlijke ervaring met het collaboratieverleden van hun familie. Net als in de Vlaamse Kinderen van... - reeksen is er ook een aflevering opgenomen met historici om wetenschappelijke duiding te geven bij de verhalen van de getuigen.

Die aflevering is opgeknipt in drie delen van 20 minuten en zal enkel te zien zijn op Auvio, het streamingplatform van de RTBF. De Waalse publieke omroep heeft ervoor gekozen om op de avond van de uitzending een ander debat te houden. Historici laken die beslissing.

“Er komt na de uitzending van de documentaire een special, A votre avis, gepresenteerd door Sacha Daout”, reageert Fabienne Cullus, die bij de RTBF verantwoordelijk is voor de communicatie over documentaires. “We willen daar de juiste vragen stellen over wat onze democratie vandaag bedreigt, denk maar aan complottheorieën of fake news. Daarvoor worden experts uitgenodigd, net als de partijvoorzitters van de Franstalige partijen.”

De omroep wil na anderhalf uur Tweede Wereldoorlog liever een iets ander onderwerp aansnijden, omdat het anders misschien te langdradig zou worden. De verdiepende uitleg is op het streamingplatform te vinden, benadrukt de RTBF. “Deze keuze is autonoom gemaakt door onze journalisten en die willen we respecteren”, zegt Cullus. “Ook het hedendaags debat kan een tegengewicht vormen.”

Een beeld uit de generiek van 'Les enfants de la collaboration'. Beeld RTBF
Een beeld uit de generiek van 'Les enfants de la collaboration'.Beeld RTBF
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234