Zaterdag 08/08/2020

Kunstgeschiedenis

Ophef in Chartres: zwarte Madonna kleurt plots wit

Voor de restauratie zagen moeder en kind er beduidend donkerder uit.Beeld Shutterstock

De gotische kathedraal van Chartres heeft een make-over gekregen. Niet tot ieders tevredenheid. Zo is de beroemde Zwarte Madonna wit geworden. De restauratie heeft het verleden uitgewist, vinden critici.

Als kind hoorde Patrice Bertrand zijn moeder vertellen over haar bezoek aan de beroemde Zwarte Madonna in de kathedraal van Chartres, honderd kilometer ten zuidwesten van Parijs. Nu volgt Bertrand, inmiddels 41, in haar voetstappen. Maar hij is verbijsterd door wat hij er aantreft: de Zwarte Madonna is wit geworden.

Het besluit om het 16de-eeuwse houten beeld te ontdoen van wat op een bordje in de kathedraal de 'lelijke deklaag' wordt genoemd, is symbool gaan staan voor de controversiële restauratie van Chartres, een van de beroemdste gotische kathedralen ter wereld. Bijna vijfhonderd jaar lang hebben pelgrims het donkergekleurde gezicht van de Maagd aanbeden. Volgens sommige critici heeft het overschilderen een cultureel monument verwoest in een gebouw dat de restaurateurs naar eigen zeggen juist wilden redden.

(Lees verder onder de foto)

Het beeld na de make-over: een witte Maria en Jezus.Beeld NYT

Nu het interieur van de kathedraal voor het eerst in tien jaar vrij is van steigers kan de volledige impact van het project worden aanschouwd. Dit is de meest substantiële renovatie sinds Chartres werd herbouwd tussen 1194 en 1225.

De restauratie moest het gebouw reinigen en onderhouden, maar ook inzicht bieden in hoe de kathedraal er in de 13de eeuw moet hebben uitgezien. Het interieur was bedoeld als een schitterend visioen, hoewel veel hedendaagse bezoekers eerder geschokt dan met ontzag reageren. De architectuurcriticus Martin Filler heeft het project omschreven als een "schandalige ontheiliging van een culturele, heilige plek". Toen de gevolgen van de restauratie zichtbaar werden, bediscussieerden kunstcritici, curatoren en historici de verdiensten ervan in publicaties in Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten.

Via een petitie, gericht aan het Franse ministerie van Cultuur, werd getracht het project een halt toe te roepen. De initiatiefnemers van de campagne beweerden dat door de restauratie het Handvest van Venetië uit 1964 is geschonden, dat de renovatie van monumenten of historische plaatsen om cosmetische in plaats van structurele redenen verbiedt.

Wegrottende witkalk

Anne Marie Woods, een gids in de kathedraal, zegt dat er sterke wetenschappelijke argumenten zijn aan te voeren vóór de restauratie. Uit archeologisch onderzoek is gebleken dat wat kwetsbare steen leek te zijn in feite een laag vuil was, waaronder wegrottende witkalk en twee lagen verf schuil bleken te gaan.

Woods benadrukt dat wat voor sommigen 'onecht' lijkt, trouw is aan het origineel. De benige witte zuilen en de veelkleurige sluitstenen in het plafond kunnen opzichtig lijken, maar waren kenmerkend voor de middeleeuwse kathedraal, samen met weelderige wandtapijten en beelden in heldere kleuren.

Juriste Leila A. Amineddoleh, gespecialiseerd in cultureel erfgoed steunde de petitie 'Red de Kathedraal van Chartres' en zegt dat "een deel van de restauratie de indruk wekt dat de kathedraal nieuw is". Maar volgens professor Jeffrey F. Hamburger, een in de middeleeuwse kunst gespecialiseerde historicus van de Harvard-universiteit, is er "geen enkele reden om nostalgisch te zijn over vuil". De associatie van gotische gebouwen met "duistere, broeierige somberheid" is fundamenteel onjuist, zegt hij. Het zijn "geen monumenten voor de melancholie".

We kennen de namen niet van de mensen die de kathedraal in Chartres hebben gebouwd, "deze anonieme glorie aller dingen, dit rijke stenen bos", zoals Orson Welles ze beschreef in zijn film F for Fake. De Zwarte Madonna is nu louter een herinnering: in de giftshop is alleen een ansichtkaart te koop van haar bleke gelaat met rode wangen. Ter illustratie van de complexiteit van de controverse: het beeld werd ooit vervaardigd als kopie van een alom bewonderde eerdere Madonna. Haar naam? Notre-Dame-la-Blanche.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234