Woensdag 22/01/2020

Operatie Schaak voor de koningin

Ingrid Betancourt dankt vrijheid aan een perfecte valstrik

Na zes jaar en vier maanden kwam 's werelds beroemdste gijzelaar Ingrid Betancourt vrij dankzij een perfecte valstrik van het Colombiaanse leger. Voor 'Operatie Schaak' infiltreerden militairen tot in het secretariaat van het FARC-rebellencommando. door Maarten Rabaey

Wanneer Ingrid Betancourt woensdagavond op de tonen van de Colombiaanse nationale volkslied uit het vliegtuig stapt is ze tot ieders verbazing niet de doodzieke schim van zichzelf, zoals ze vorig jaar op diffuse videobeelden nog te zien was. De gewezen Frans-Colombiaanse presidentskandidate van de Colombiaanse groenen is zichtbaar vermagerd maar straalt nog evenveel waardigheid uit als op het ogenblik van haar ontvoering, zes jaar en vier maanden geleden. Ze is gekleed in een militair camouflagejasje maar in het oog springt de witte bloem in haar paardenstaart, samengebonden als een kroon.

Betancourt wordt geflankeerd door elf Colombiaanse soldaten en agenten, van wie sommigen al tien jaar gegijzeld werden. In hun ogen staat meer ongeloof dan geluk te lezen, merkt de correspondente van Le Monde op. Een van hen draagt een eekhoorntje op de schouder, waarmee hij tijdens zijn gijzeling vriendschap sloot. Drie bevrijde Amerikaanse drugsbestrijders - Marc Gonsalves, Thomas Howes en Keith Stansell - zijn dan al vertrokken naar de VS, waar ze gisteren na vijf jaar met hun families werden herenigd.

Met de ogen gesloten omhelst Betancourt langdurig haar moeder Yolanda Pulecio. De beelden worden wereldwijd rechtstreeks uitgezonden. De commentatoren zwijgen. Dit is het moment waarop iedereen heeft gewacht. 's Werelds beroemdste gijzelaar is vrij.

Even zakt ze met haar moeder op de knieën om te bidden. Ze omhelst ook haar toegesnelde echtgenoot Juan Carlos Lecompte, maar zal ook lof uiten over haar ex-man Fabrice Delloye, die in Frankrijk mee het voortouw nam voor de campagne van haar bevrijding. Via de telefoon spreekt ze even met hun kinderen in Parijs, Mélanie en Lorenzo, die daarna spoorslags naar Colombia vertrokken voor de hereniging gisteren.

"Ik heb zo lang op dit moment gewacht, vertelt Betancourt, die "God en de Maagd Maria" dankt, "voor wie ze zoveel gebeden heeft" tijdens haar calvarietocht. Ze dankt ook alle mensen die voor haar hebben gebeden. Ze zegt het nog eens, ontroerd, in het Frans deze keer. Ze dankt verpleger William Pérez van het Colombiaanse leger die haar het leven redde toen ze ziek was. "Zonder hem was ik hier nu niet." Daarna zwaait ze lof naar president Alvaro Uribe en het Colombiaanse leger. "Hun operatie was smetteloos", zegt ze. "Perfect."

Tijdens 'Operacion Jaque' werd geen schot gelost. Ze werd minutieus voorbereid met hulp van de Amerikaanse inlichtingendiensten en Israëlische consultants. Agenten van de Colombiaanse militaire inlichtingendienst infiltreerden op minstens twee niveaus de organisatie van de FARC die haar gijzelde. Minstens één man slaagde er in om zich te integreren in de eerste cirkel van de rebellenbeweging, het zevenkoppige Secretariaat. Een onbekend aantal anderen waren in de zuidoostelijke Amazoneprovincie Guaviare actief in het hoofdkwartier van de FARC-commandant bij wie de gijzelaars waren ondergebracht: Gerardo Antonio Aguilar, alias 'Cesar'.

In een gesprek met Le Figaro Magazine onthulde de Colombiaanse kolonel Gomez, een van de organisatoren van de operatie, hoe alles in zijn werk ging. Volgens kolonel Gomez had het leger de gijzelaars al "ongeveer vier maanden" gelokaliseerd. "We beschikten over technische inlichtingen en over informatie die verzameld werd door de geïnfiltreerden. Ongeveer tweehonderd soldaten waren in deze fase bij de operatie betrokken en sommigen konden tot vlak bij de basis sluipen waar de gijzelaars zich bevonden. Begin mei hebben de soldaten zelfs twee Amerikaanse en twee Colombiaanse gijzelaars gezien die zich in de rivier wasten, maar we hebben het niet gewaagd om ze te bevrijden om het leven van de anderen niet in gevaar te brengen."

Er werd beslist de gijzelnemers in een valstrik te lokken, een gedurfde blufoperatie met het leven van de gijzelaars als inzet. Het hoofddoel van president Uribe was om eerst de belangrijkste gijzelaars te bevrijden, Betancourt en de drie Amerikanen. Maar er was een belangrijk obstakel: ze waren sinds een jaar verdeeld in drie groepen en werden op verschillende plekken vastgehouden.

Het leger besliste daarop gebruik te maken van de verwarring die eerder dit jaar binnen het FARC-Secretariaat ontstond na de dood van Raul Reyes, de nummer twee van de guerrilla, die omkwam tijdens een omstreden, want grensoverschrijdende, Colombiaanse militaire operatie in buurland Ecuador, en de natuurlijke dood van historisch leider Manuel Marulanda.

De geïnfiltreerde agent in het Secretariaat deed FARC-commandant 'Cesar' geloven dat hun nieuwe chef, Alfonso Cano, de hergroepering van de gijzelaars had bevolen. Betancourt en de anderen zouden daarna met hulp van 'een humanitaire organisatie' naar een nieuwe FARC-basis worden overgebracht, in het vooruitzicht van een ruil met 500 gevangen FARC-leden'. Volgens kolonel Gomez stuurden zijn inlichtingendiensten op dat moment zelfs fictieve bevelen rond via de radiogolven van de guerrilla. 'Cesar' raakte zo overtuigd dat hij onlangs de 15 voornaamsten van zijn 39 gevangenen weer samenbracht in één kamp.

Betancourt kreeg het nieuws van 'de overbrenging' één uur voor de operatie persoonlijk te horen van FARC-rebel Asprilla. De vijftien gijzelaars werden daarop naar een landingsplaats geleid vlak bij de Apaporis River waar korte tijd later twee helikopters aan kwamen vliegen. De heli's waren wit, zonder kentekens. In realiteit ging het om M-17's van het Colombiaanse leger die door de militairen waren overschilderd.

Het uiteindelijke actieplan was minutieus voorbereid. Er was zelfs een 'plan B' voorzien mocht alles mislukken. Het leger zou dan de gijzelnemers omsingelen en humanitaire organisaties, wellicht het Rode Kruis, laten overkomen om te onderhandelen over de vrijlating van Betancourt en de anderen. Zover kwam het gelukkig niet.

De negen betrokken Colombiaanse militairen speelden hun rol als guerrillero zo overtuigend dat niemand aan hun identiteit twijfelde, al zegt Betancourt dat ze verwonderd was omdat sommigen T-shirts van Che Guevara droegen. "Het waren surrealistische personages", vertelt Betancourt, die stilletjes hoopte op een bevrijding omdat ze geen kentekens zag. De mannen waren wel gewapend met AK-47-machinegeweren die de FARC ook gebruiken. Ze verklaarden de gijzelaars naar de nieuwe FARC-chef, Alfonso Cano, te brengen. 'Cesar' werd gevraagd hen te vergezellen. Vol vertrouwen kroop de FARC-commandant daarop in de helikopter.

Eenmaal buiten het gezicht van de anderen werd hij meteen geneutraliseerd door Colombiaanse agenten aan boord. Om geen argwaan te wekken hadden de vermomde Colombiaanse militairen ondertussen de gijzelaars geboeid en lieten ze instappen in de M-17-helikopter. Bij de gijzelaars sloeg volgens Betancourt dan even de ontmoediging toe. Daarna werden de deuren gesloten. Deze fase duurde nauwelijks 5 minuten, de hele operatie nog geen 22 minuten.

"De helikopter vloog weg, en plots, gebeurde iets, ik besefte niet goed wat", vertelde Betancourt. "Ik zag commandant-guerillero César die gedurende vier jaar lang zo grof en vernederend was geweest geblinddoekt op de grond." Naast hem lag een lid van zijn generale staf in dezelfde positie vastgekneveld. Was dit een afrekening binnen het FARC, of zou...?

Op dat ogenblik liet de chef van de legeroperatie zijn masker vallen. "We zijn van het Colombiaanse leger. Jullie zijn vrij," schreeuwde hij, over het oorverdovende lawaai van de rotors en motoren. Betancourt: "De helikopter viel daarna bijna uit de lucht. We hebben gesprongen, gehuild, elkaar omhelst, we konden het bijna niet geloven. Het was een mirakel." 'Operatie Schaak' was geslaagd. Colombia kreeg zijn ongekroonde koningin terug.

Toch betreurt Betancourt niet dat ze op die fatale dag in februari 2002, tegen de wens van het leger in, campagne ging voeren in een gevaarlijk gebied. "Als ik het opnieuw zou moeten doen, dan zou ik hetzelfde doen." Maar eerst wil ze tijd nemen voor haar familie. Ze zal zich ook inzetten voor de gijzelaars die nog vastzitten in de jungle. "Vandaag ben ik slechts een soldaat van mijn land," zegt ze, "in dienst van de vrede."

De militairen speelden hun rol als guerrillero zo goed dat niemand aan hun identiteit twijfelde

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234