Donderdag 02/04/2020

'Operatie roofkunst' in hogere versnelling

België wil eindelijk klaarheid over de Jordaensen en Rubensen die in de Franse tijd naar Parijs werden overgebracht. En laat daarom een team van experten een studie maken. Maar restitutie ligt gevoelig, werkt in alle richtingen en wordt een straatje zonder einde. 'Je kunt de geschiedenis niet herschrijven.'

Al jaren vragen conservatoren, kerken en politici de teruggave van kunstwerken die onder het Franse bewind, voor de Belgische onafhankelijkheid, uit onze contreien meegenomen werden. Omdat het best wel netelige materie betreft, laat staatssecretaris voor Wetenschapsbeleid Elke Sleurs (N-VA) nu een studie maken. Die moet, twee eeuwen later, alsnog klare wijn schenken en uitwijzen of er een juridische grond is voor restitutie.

Uit Luik ontvreemd werk van Rubens en Jordaens dat respectievelijk in Marseille en Lyon te zien is, een kruisafneming van Van Dyck die in Rijsel aanbelandde, een andere Rubens die destijds in de kathedraal van Doornik hing maar nu het Musée des Beaux-Arts in Nantes opluistert: het is een greep uit de honderden schilderijen die in de Franse tijd, vanaf 1794, uit de Oostenrijkse Nederlanden en het prinsbisdom Luik werden weggegapt.

Probleem: kunstroven zijn van alle tijden en alle landen, de annexatie van de pré-Belgische gebieden werd internationaal erkend door het Verdrag van Campo-Formio (1797), Frankrijk oefende er zijn volle soevereiniteit uit lang voor België bestond en handelde binnen zijn eigen wettelijk kader.

En neen, niet alle kunst werd meegegrist, er was ook sprake van verkoop. Na de afschaffing van de Jezuïetenorde in 1773 verklaarde het Habsburgse bestel zelf al veel kerkelijke kunst verbeurd. Heel wat 'Belgen' die de Franse revolutie steunden, hadden bovendien geen probleem met de transfer van kunst naar Parijs.

Het verzamelde oeuvre, 271 tableaus volgens een Belgische inventaris uit 1883, kwam met name in het Louvre terecht - dat de revolutionaire autoriteiten tot een bij de tijdsgeest passend museum voor het volk hoopten te verheffen. In de loop der jaren kwam van dat oorspronkelijke aantal een derde terug, raakte een ander derde spoorloos en bleef een laatste part, zo'n negentig werken, bij de zuiderburen achter.

Overigens, meerdere schilderijen reisden in de Franse tijd zelf al naar huis terug: omdat het Louvre toen al kraakte onder de kunst beval Napoleon in 1802 de oprichting van een rist provinciale musea. Daaronder bevond zich het Museum voor Schone Kunsten van Brussel, een Franse stad.

Vooral over werk dat in andere provinciale musea terechtkwam, in die van Nantes, Rijsel, Marseille en Lyon om er enkele te noemen, blijft controverse bestaan. Al wil Sleurs net dat laatste, oeverloze betwistingen zeg maar, vermijden.

De studie waar ze nu het initiatief voor neemt zal uit een kunst- en een rechtshistorisch deel bestaan. Elk werk in Frans bezit zal zo grondig mogelijk gedocumenteerd worden, voer voor kunsthistorici, terwijl juristen de internationaalrechtelijke en wettelijke aspecten onder de loep zullen nemen.

Congo eist artefacten terug uit Tervuren

Of er rechtsgrond bestaat voor recuperatie, en of er werkelijk tot claims kan worden overgegaan, zal eind 2017 blijken, als de studie afgerond is en er een colloquium aan wordt gewijd.

Alleszins wil Sleurs Parijs niet nodeloos op stang jagen. De betrokken academici zijn voor hun taak hoe dan ook op Franse welwillendheid aangewezen.

"We moeten een rustig onderzoek kunnen voeren, ver van alle revanchisme", oppert kunsthistoricus Pierre-Yves Kairis, die het project aanvoert binnen het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium (KIK). "Mijn opdracht bestaat erin een wetenschappelijke gegevensbank op te stellen, niet een basis voor juridische claims. Voor de anekdote, Rubens zou nooit zo beroemd geworden zijn als Frankrijk zich niet voor hem had geïnteresseerd."

Hoe dan ook ziet Kairis weinig kans voor restitutie. "Het wettelijk kader was destijds in orde. Meer nog, als België werken terug zou vragen, zou Frankrijk dat ook bij ons kunnen doen. De overdracht naar Brussel, in de vroege 19de eeuw, omhelsde immers ook Franse kunst. En o ja, ook Congo eist artefacten uit Tervuren terug."

Als we daaraan beginnen, zegt de expert, dan stopt het nooit. "Dan moet Venetië ook de paarden op San Marco aan Istanbul teruggeven, die daar al sinds de vroege dertiende eeuw staan. Toen heette de stad nog Constantinopel. Nee echt, je kunt de geschiedenis niet herschrijven."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234