Maandag 26/07/2021

Ballet

Opera Ballet Vlaanderen steekt klassieker in nieuw jasje, zónder culturele toe-eigening

Scène uit RASA. Beeld Joris Casaer
Scène uit RASA.Beeld Joris Casaer

In de Stadsschouwburg van Antwerpen gaat dit weekend RASA van start, een frisse blik op een balletklassieker. En daar blijkt nood aan te zijn. Want hoewel blackface en culturele toe-eigening actueler zijn dan ooit, lijkt de balletwereld stilaan in het reine te komen met haar raciale stereotypes.

RASA is het eerste avondvullende ballet van choreograaf Daniel Proietto en is losjes gebaseerd op La bayadère, een Russisch ballet over een tempeldanseres (of bayadère) dat zich afspeelt in India. Met de nadruk op losjes. Want de Argentijn differentieert zichzelf en zijn stuk uitdrukkelijk van het klassieke ballet uit de 19de eeuw.

In 2018 nog eiste een hindoeïstische belangenorganisatie verontschuldigingen van het Royal Ballet in Londen voor de vertoning van het originele stuk. Voor het “hardnekkig bevorderen van de toe-eigening van tradities, elementen en concepten van anderen”. Ze noemden het een “westerse karikatuur van het oostelijke erfgoed” dat “aanzet tot etnische stereotypering”. Het balletgezelschap weerlegde de kritiek en stelde dat La bayadère juist een cultureel eerbetoon is en een “reflectie van de tijdsperiode waarin het stuk gemaakt is”.

Hand in het vuur

“De makers van La bayadère zijn niet naar India gereisd en wisten er ook niets over”, zegt Proietto. Volgens hem werd het originele stuk gemaakt met een zeer kolonialistische, Europese visie en namen ze oppervlakkig delen van de Indiase cultuur over. “In de Indiase dans, bijvoorbeeld, bestaan er 66 stijlen, maar in La bayadère is het gewoon ‘de Indiase dans’”, aldus Proietto.

Waarom steekt de Argentijn dan zijn hand in het vuur door het stuk nieuw leven in te blazen? De jonge choreograaf reisde, in tegenstelling tot zijn voorgangers, wél naar India. Oorspronkelijk om parallellen in culturen te maken. “Maar wat me echt raakte was de ongelijkheid. En daar gaat dit stuk vooral over”, legt hij uit. “Het gaat over hoe we vergeten, of er soms voor kiezen om te vergeten, hoeveel ongelijkheid er is in de wereld. Mijn eigen familie in Argentinië leeft met een constant gevoel van depressie en onderdrukking.”

Daniel Proietto, choreograaf. Beeld Joris Casaer
Daniel Proietto, choreograaf.Beeld Joris Casaer

Volgens Proietto is het dan ook oppervlakkig om RASA een hernieuwde versie te noemen. Naar eigen zeggen heeft de choreograaf culturele elementen uit verschillende plaatsen genomen en omgevormd tot iets universeels. India, Japan, Hollywood, noem maar op. Want het idee van naties en de scheiding van culturen, zo zegt hij, “is belachelijk”. Door het universele en tijdloze aspect hoop Proietto rond de valkuilen van culturele toe-eigening te sturen.

RASA is universeler dan zijn voorganger, maar komt vooral ook vanuit een heel andere plaats, zegt de Argentijn. “Problemen als ongelijkheid, machtsstrijd, kolonisatie. Ik herken mezelf daarin als Argentijn en ik voel mee met de Indiase bevolking. Ik zie hetzelfde lijden en dezelfde stress. Misschien zijn onze cultuur en tradities niet dezelfde, maar ook ons werden religieuze opvattingen opgelegd. En er is nog steeds Europa dat ons uitmelkt voor geld.”

Blackface

La bayadère is slechts één voorbeeld van populaire, klassieke balletstukken die de laatste jaren onder vuur kwamen te liggen voor culturele toe-eigening. De notenkraker speelt met Chinese stereotypes, en Petrushka ziet geen graten in blackface, waarbij niet-zwarte dansers hun gezicht zwart kleuren.

Daniel Proietto, choreograaf. Beeld Joris Casaer
Daniel Proietto, choreograaf.Beeld Joris Casaer

Ook de jonge balletchoreograaf erkent het probleem. “De balletwereld was altijd heel schaamteloos en arrogant omdat het in een elitaire bubbel zat. Maar nu we meer geïntegreerd zijn in de wereld, is dat geen aanvaardbaar narratief meer.” Vandaag is ballet een kunst van het volk, zegt Proietto, dus moet er veel herzien of veranderd worden.

Maar alles dat naar culturele toe-eigening neigt uit het repertoire verbannen, dat is een brug te ver voor Proietto. Want kunstenaars hoeven volgens hem niet per se een gelukkige en veilige artistieke ruimte te maken. “We moeten nog steeds geconfronteerd worden met pijnlijke herinneringen, om te voorkomen dat ze zich herhalen. Moeten dansers zichzelf zwart kleuren? Nee. Zijn er genoeg zwarte balletdansers? Nee. Maar met perspectief en context kan een wit iemand wel een zwart personage verpersoonlijken, en omgekeerd.”

RASA, tot en met 12 februari in Antwerpen en Gent. Info en tickets via www.operaballet.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234