Zaterdag 04/04/2020

Op zoek naar Livingstone in Brussel

In het Brusselse BELvue-museum kunt u een wereldprimeur aanschouwen: de originele correspondentie tussen de beroemde ontdekkingsreizigers David Livingstone en Henry Morton Stanley. Die laatste slaagt er ook na honderd jaar nog moeiteloos in om de mysteries, de intriges en de polemieken rond zijn persoon levend te houden. Koen Vidal

Het is een van de meest beschreven en bediscussieerde ontmoetingen uit onze moderne geschiedenis: het moment dat de Welsh-Amerikaanse ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley aan de oever van het Centraal-Afrikaanse Tanganyikameer de hand schudt van de beroemde Schotse zendeling David Livingstone en de historische woorden 'Dr. Livingstone, I presume' zou hebben uitgesproken. Het gebeurde op 10 november 1871, in het West-Tanzaniaanse dorpje Ujiji.

Livingstone was toen al een levende legende. De Schot die zich als kindarbeider van een textielfabriek had opgewerkt tot missionaris, was zonder meer de bekendste ontdekkingsreiziger en aardrijkskundige van zijn tijd. Letterlijk zette hij de Kalahariwoestijn, de Zambezi-rivier en de Victoria-watervallen op de kaart. Tegelijk liet hij geen gelegenheid onbenut om zijn verontwaardiging over de Arabische slavenhandel te uiten.

In 1866 vertrekt Livingstone vanuit Zanzibar op een nog meer ambitieuze missie: een zoektocht naar de bron van de Nijl, een exploot dat u anno 2013 best mag vergelijken met de eerste menselijke reis naar de planeet Mars. Maar de expeditie loopt vast. Erg verzwakt en beroofd van voedsel, medicijnen en ruilgoederen belandt Livingstone in Ujiji. Zanzibar en de rest van de wereld ontvangen geen nieuws meer van hem. Sommigen denken dat Livingstone zich voorgoed in Afrika heeft teruggetrokken. Velen denken dat hij dood is.

Het brengt eigenaar James Gordon Bennett Jr. van de sensatiekrant The New York Herald en zijn reporter Henry Morton Stanley op het idee om Livingstone op te sporen, "dood of levend", en zo voor dé scoop van de eeuw te zorgen. Op 21 maart 1871 vertrekt Stanley vanuit Zanzibar naar het Afrikaanse binnenland. Acht maanden later vindt hij Livingstone en wordt hij de meest legendarische journalist van zijn tijd.

Zonder dat hij het zelf in de gaten heeft, doet Stanley tegelijk al het mogelijke om uit te groeien tot een van de meest omstreden figuren uit de moderne geschiedenis: zijn aanleg om reisbelevenissen aan te dikken, is onbedwingbaar. En de onhandige manier waarop hij zijn bescheiden afkomst als onecht en verstoten kind probeert te verdoezelen, knaagt aan zijn geloofwaardigheid.

Nog veel belangrijker is dat velen Stanley - die later in dienst trad bij Leopold II - beschouwen als de aanstichter van alle miserie die de jongste honderdvijftig jaar over Afrika is gekomen: de imperialistische onderdrukking, de gruwelijke exploitaties in de Kongo-Vrijstaat, het latere kolonialisme en een racistisch superioriteitsgevoel van blanken over Afrikanen.

Pagina vermist

De tentoonstelling Dr. Livingstone, I presume in BELvue houdt zich ver af van al deze polemieken. Wel pakt het museum uit met de kroonjuwelen van het originele Stanley-archief dat de Koning Boudewijnstichting in 2001 verwierf, en bewaard wordt in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika. Zo worden voor de eerste keer de reisdagboeken getoond waarin Stanley verslag uitbrengt van zijn zoektocht naar Livingstone.

Love him or hate him, als bezoeker moet je wel toegeven dat Stanley met zijn trektocht van de Afrikaanse oostkust naar het hart van het continent een ongelooflijk exploot realiseerde, dat hij bovendien met een knappe, journalistieke pen neerschreef.

Hoe dan ook geven de handschriften van Stanley een beeld van Afrika op het moment dat de westerse krachten er nog niet hadden huisgehouden. "Zijn geschriften, zijn cartografische aantekeningen, zijn beschrijvingen van sieraden en zijn gesprekken met lokale leiders brengen ons terug in de tijd van toen", zegt de Frans-Amerikaanse conservator Mathilde Leduc-Grimaldi.

"Als je ziet met welke precisie hij over zijn gezamenlijke reis met Livingstone langsheen de noordelijke kust van het Tanganyikameer schrijft, kun je alleen maar concluderen dat we hier met een groots ontdekkingsreiziger te maken hebben."

Belangrijk is ook dat uit de correspondentie tussen Livingstone en Stanley blijkt dat beide heren het prima met elkaar konden vinden. Mathilde Leduc: "Niet dat ze elkaar met emotionele superlatieven beschreven, dat konden ze zich in Victoriaanse tijden niet veroorloven. Maar uit de brieven blijkt wel een groot wederzijds respect."

En toch, slaagt Stanley er ook met deze genuanceerde tentoonstelling in om het vuur dat al decennia rond zijn persoon woedt, nog meer aan te wakkeren? Van de twee pagina's waarin hij zijn historische ontmoeting met Livingstone beschreef, ontbreekt namelijk de belangrijkste. Net de passages waarop hij de gevleugelde woorden 'Dr. Livingstone, I presume' neerschreef en waar de ontmoeting in geuren en kleuren uit de doeken werd gedaan, zijn al jaren vermist.

Intrigerende vaststelling en volgens sceptici hét bewijs dat Stanley de levendige details én zijn wereldberoemde zin achteraf aan een Londens bureautje uit zijn pen heeft gezogen. Mathilde Leduc: "Laat ons ook niet overdrijven met de argwaan. Stanley heeft die ontmoeting ook in latere boeken beschreven en zijn woorden zijn door Livingstone en diens familie nooit betwist."

Volgens insiders zou de bewuste pagina in de jaren 70 van de vorige eeuw door enkele aan lager wal geraakte nakomelingen van Stanley voor een aardige som aan een privéverzamelaar verkocht zijn. Stanleys geest zorgt er uiteraard voor dat naam en locatie van de opkoper goed bewaarde geheimen blijven.

Dr. Livingstone, I presume, tot 11/11 in BELvue Museum, Paleizenplein 7, Brussel. Gratis toegang. Meer info: www.belvue.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234