Maandag 24/02/2020

Op zoek naar Fritz Haarmann, de Duitse Dutroux

theater

de queeste speelt 'haarmann', het debuut van marius von mayenburg

De Queeste heeft zowat alles om niet in te zijn. Het jonge gezelschap maakt theater in Limburg en doet dat steevast met een politieke boodschap. Twee zeldzaamheden voor de prijs van één collectief, alsjeblieft. De afgelopen acht weken hebben de Queestelingen de tanden gezet in het debuut van de Duitse successchrijver Marius von Mayenburg. Dat gaat over Fritz Haarmann, de Duitse versie van Dutroux. Ze beten door tot op het Belgische bot.

Zolder

Van onze medewerker

Wouter Hillaert

Haarmann handelt over een marginale geestesgestoorde slager die zich ontpopt tot een meedogenloze pedofiel, lustmoordenaar en misschien ook kannibaal. Hij vermoordt en verminkt talrijke jongens en wordt uiteindelijk voor het gerecht gedaagd. Mochten we niet in Dutroux-land wonen, we zouden het fijne fictie vinden. Maar ook voor Duitsers is dat verhaal niet zomaar een verhaaltje. Fritz Haarmann leefde echt (van 1879 tot 1925). Hij bracht in de woelige Weimarrepubliek van de jaren twintig naar eigen zeggen meer dan veertig mensen om het leven en werd in 1924 ter dood veroordeeld en onder de guillotine geschoven. Zijn hoofd wordt nog steeds bewaard aan de universiteit van Göttingen. Het proces deed heel wat stof opwaaien; Haarmann was een politie-informant en tijdens de debatten werden heel wat details achtergehouden. Genoeg stof om van de man een mythe te maken. Nog steeds krijgen stoute Duitsertjes van hun moeder te horen 'dat als ze niet braaf zijn, ze wel eens door Haarmann tot worsten gedraaid zouden kunnen worden'. De legende wil dat Haarmann het vlees van zijn slachtoffers doorverkocht aan slagers.

De beruchte serial killer inspireerde in 1995 niet alleen Marius von Mayenburg, maar ook Romuald Karmaker. Dat deze filmmaker zijn meesterlijke Der Totmacher uitbracht op precies hetzelfde moment dat Von Mayenburg zijn Haarmann afwerkte, zorgde ervoor dat geen enkel Duits theatergezelschap het aandurfde om met het toneelstuk op te boksen tegen het filmsucces. Het werden dan ook Von Mayenburgs latere stukken Brandbakkes en Parasieten die de Europese theaterzalen eerst overspoelden. De Queeste maakt nu voor Vlaanderen de cirkel rond. Op het podium staat behalve acteurs Christophe Aussems, Walter Bart, Valentijn Dhaenens, Dirk Tuypens, Helena Van den Berge en Nele Van Rompaey ook ex-Das Pop-muzikant Tom Kestens.

Aussems: "Wat we heel frappant vinden aan Marius von Mayenburgs stukken is hoe hij de zelfvernietiging van mensen in beeld brengt. In hun manier van omgaan met elkaar, slagen zijn personages er steeds weer in om alles kapot te maken en dat ook nog eens heel louterend te vinden. Dat is niet iets wat we nu plots ontdekt hebben. We wilden Von Mayenburg al opvoeren van toen hij hier nog niet bekend was, maar voor de rechten op Brandbakkes waren we te laat en voor Parasieten hadden we niet genoeg geld. Dan heeft zijn auteursrechtenbureau ons Haarmann toegestuurd. Het stuk bleek mooi te passen in onze thematische lijn rond mensen die verzet plegen, of het nu gaat om verzet in de edele betekenis of om verzet met moreel onverantwoorde daden. Bovendien kwamen we niet alleen opnieuw onder de indruk van zijn taal en zijn korte scènes, maar ook van de parallellen in het stuk met de situatie in België."

De vraag is hoe expliciet die link met de affaire Dutroux wel is. Van Rompaey: "De gelijkenissen zijn soms heel verrassend. Haarmann wordt door een hele hoop politie- en andere mensen de hand boven het hoofd gehouden en het gerecht ontkent het bestaan van netwerken en grotere structuren. Er komt in het stuk zelfs een huiszoeking voor waarbij niets gevonden wordt, terwijl er wel een afgehakt hoofd achter de kachel verstopt zit. Dutroux zit zo sterk verankerd in ons collectieve bewustzijn dat we niets aan het originele stuk hoefden te veranderen om die gelijkenissen duidelijk te maken. Hier en daar hebben wel gefocust op erg herkenbare feiten. Zoals op de moeder die bij het gerecht komt klagen over het feit dat het onderzoek niet goed geleid wordt en dat niemand antwoord kan geven op haar vragen."

Tuypens: "De belangrijkste parallel ligt in het feit dat Haarmann behandeld wordt als het monster op zich, dat geliquideerd moet worden. Dat is vandaag met Dutroux ook heel erg aan de orde. Je merkt dat de rangen zich op alle niveaus beginnen te sluiten en men alles begint toe te spitsen op die ene man, die plots voor alles verantwoordelijk moet zijn en gekapitteld wordt als een soort boeman van de samenleving. De maatschappelijke verantwoordelijkheid wordt volledig uit de weg gegaan."

Van den Berge: "Wij willen met onze voorstelling dan ook vooral laten zien hoe een figuur als Haarmann of Dutroux alleen maar kan gedijen binnen een maatschappelijk bestel dat zijn daden mogelijk maakt, dankzij mensen die een oogje dichtknijpen of er zelf hun profijt proberen uit te halen. De centrale vraag is: als dit in een maatschappij kan gebeuren, in wat voor maatschappij leven we dan?

Bij De Queeste zijn ze er zich van bewust dat ze door het expliciet stellen van dat soort politieke vragen nogal snel de misprijzende stempel 'naïef vormingstheater' opgeplakt krijgen. Aussems: "Dat hebben we met Shock, onze vorige voorstelling (over de Palestijnse kwestie, WH) heel duidelijk mogen ervaren, ja. We kregen soms letterlijk te horen dat we gewoon kopieerden wat groepen als Sater en Proloog dertig jaar geleden ook al hadden gedaan. Maar wat hebben wij met het vormingstheater van weleer te maken? We waren toen helemaal nog niet geboren. Ik kan daar soms zo kwaad om worden, om die felheid waarmee men je op de nek springt als je eens een duidelijk statement wilt maken. De vreemde beschuldiging die daarbij vaak valt, is dat je iets doet wat politici horen te doen. Wij maken toch ook gewoon deel uit van deze samenleving?"

Van den Berge: "Het is trouwens niet zo dat we voor elke nieuwe voorstelling vertrekken vanuit de grote overtuiging dat we nog eens politiek theater gaan maken. De kernvraag is veeleer: waar willen we het over hebben, wat fascineert ons? We maken gewoon theater om daarin onze mening kwijt te kunnen over de wereld waarin we leven."

Haarmann gaat vanavond om 20.15 uur in première in CC Muze in Heusden-Zolder (011/53.05.50). Info over tournee: 03/235.11.05 (Thassos). Meer info: www.dequeeste.be.

'Figuren als Haarmann of Dutroux kunnen alleen maar gedijen binnen een maatschappelijk bestel dat hun daden mogelijk maakt'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234