Donderdag 01/12/2022

Op zoek naar een onderwerp

Gaat het nu over een moordzaak, een Russisch stadje, of het onopgeloste oorlogsverleden?

Documentaire l Te veel woorden in 'retour à kotelnitch' HH

Christophe Verbiest

In 2000 werd de laatste krijgsgevangene van de Tweede Wereldoorlog bevrijd. András Tamas, een Hongaar van 75, werd 'ontdekt' in een psychiatrische instelling in Kotelnitch, een doods Russisch stadje 800 kilometer ten oosten van Moskou. De man was als negentienjarige verplicht ingelijfd bij de Wehrmacht, gevangen genomen door het Rode Leger, in een kamp opgesloten, daar mentaal onstabiel geworden, en vervolgens in de instelling in Kotelnitch geplaatst. In Hongarije was hij ondertussen dood verklaard. Emmanuel Carrère, kleinzoon van Russische migranten, vond het zo'n merkwaardig verhaal dat hij er een documentaire wilde over draaien. Het is de eerste film van Carrère, die in Frankrijk bekend is als romancier en journalist.

Op zijn eerste tocht naar Kotelnitch ontmoet hij Sacha, de plaatselijke verantwoordelijke van de FSB (de opvolger van de KGB), die zijn gezin verlaten heeft voor Ania. Carrère raakt geïntrigeerd door het koppel en beslist om later terug te keren naar Kotelnitch om er een documentaire te draaien over het leven in een willekeurige negorij in Rusland. Samen met zijn cameraman Philippe Lagnier filmt hij mensen, straten en treinen. Ook Ania passeert voor de lens, samen met haar baby, het kindje van Sacha. Na een maand keert Carrère naar huis met zo'n honderd uur opnamen, waaruit hij zijn documentaire wil distilleren.

Maar vijf maanden later krijgt hij te horen dat Ania en haar kindje op een gruwelijke wijze vermoord zijn door een gek, waarna hij terugkeert naar Rusland en op vraag van de familie beelden van Ania en haar baby meeneemt. Die derde reis naar Kotelnitch vormt de ruggengraat van Retour à Kotelnitch: Carrère bezoekt Sacha, Ania's huilende moeder en andere familieleden, en trekt ook naar het kerkhof. Die scènes worden afgewisseld met beelden van zijn vorige reis en sporadisch zelfs de allereerste tocht. Carrère zelf weet daardoor niet meer wat voor een film hij maakt. Een portret van een Russisch stadje? Een onderzoek naar een gruweldaad? Een impressie van een rouwproces?

Een documentairemaker op zoek naar een onderwerp kan best een boeiende film opleveren, maar dat is hier niet het geval. Dat heeft alles met de vormgeving te maken: na een raadselachtig eerste kwartier vertelt Carrère in voice-over het verhaal van zijn drie reizen naar Kotelnitch (grosso modo wat hierboven staat). Vervolgens 'illustreert' hij die monoloog, of anders gesteld: hij vertelt het verhaal opnieuw, maar nu met beelden. Daardoor lijkt het alsof Carrère vreest dat we de film niet zouden begrijpen zonder die monoloog. Of dat nodig was geweest, kunnen we natuurlijk niet meer beoordelen, maar het getuigt in elk geval van een gebrek aan vertrouwen. In zijn eigen kunde om met beelden een verhaal te vertellen en in het vermogen van de toeschouwers om dat te begrijpen.

O ja, aan het einde van de film heeft Carrère dan toch door waarover Retour à Kotelnitch gaat: zijn Russische roots en vooral zijn grootvader. Die heeft in Frankrijk als tolk voor de Duitsers gewerkt en werd aan het einde van de Tweede Wereldoorlog door onbekenden meegenomen. Hij (of zijn lijk) is nooit meer teruggevonden en Carrères moeder, toen vijftien, heeft jaren blijven hopen op diens terugkeer. "Kotelnitch pour moi, c'est là où on va quand on est disparu", 'Kotelnitch is voor mij daar waar je naartoe gaat als je verdwenen bent'. Zégt Carrère, want dat vergeet hij dan weer te tonen. In Retour à Kotelnitch hebben de woorden de beelden verdrongen.

REGIE Emmanuel Carrère LAND Frankrijk SPEELDUUR 105 minuten

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234