Woensdag 20/10/2021

Op zoek naar de zin van toneel

theater

johan heldenbergh over de moeilijke bevalling van 'de madam van 't café van hierover'

Ieder huisje draagt zijn kruisje. Dat geldt voor theaterhuizen evenzeer als voor om het even welke familie. In het geval van acteur Johan Heldenbergh betekent het niet alleen worstelen met een ondoorgrondelijke tekst en de verantwoordelijkheid als regisseur, maar ook het vertwijfeld zoeken naar de invulling van theater maken en van het leven zelf. 'Doe dit a.u.b. niet af als kunstenaarsgezever, beschouw het gewoon als iemand die op zoek is naar de zin van zijn beroep.'

Antwerpen

Van onze medewerkster

Liv Laveyne

Een moeilijke bevalling: dat is wel het minste wat je kunt zeggen over het tot stand komen van De Madam van 't café van hierover. Na't Schemert is dit de tweede productie die acteur Johan Heldenbergh regisseert bij Theater Zuidpool. Het stuk van de Ivoriaanse schrijver Koffi Kwahulé vertelt over Sékou, een Afrikaanse jongeman die wordt geïntroduceerd bij de blanke schoonfamilie onder de auspiciën van de grootmoeder. Maar onder het vernis van dit op het eerste gezicht onschuldige familieportret, zindert het surrealisme door. Kwahulé gebruikt in zijn tekst dichte metaforen en zijn personages dragen symbolische attributen.

"We zijn tegen een muur van onmacht gelopen bij deze tekst", bekent Heldenbergh. "We kiezen altijd stukken op basis van onze intuïtie en vaak blijken die stukken moeilijk 'vast te pakken'. Koen (De Sutter, LiLa) had La Dame du café d'en face opgeduikeld op een theaterbeurs in Limoges, de rest van de ploeg las de tekst en was meteen razend enthousiast. In het begin wil je de dingen begrijpen, ga je op zoek naar de betekenis van metaforen. Bob (Snijers, Lila) had uitgedokterd dat een 'becquart', zoals de familie in het stuk heet, ook een zalm is. Op het einde van hun leven, na de paring, ondergaan zalmen een uiterlijke verandering en worden ze rood en krijgen een rare bek. Slechts enkele vissen slagen erin opnieuw de cyclus van bevruchting te ondergaan en de riviertocht te maken. Dat is zo'n prachtige metafoor voor die familie dat we zoiets hadden van: 'Dat is geen toeval.' Tijdens een gesprek met Kwahulé hebben we al die interpretaties op tafel gegooid. Wel, hij heeft zitten gieren van het lachen.

"Soms heb ik het gevoel dat we te diep hebben gegraven en zo de doorgang hebben belemmerd. Het is pas sinds we er ons bij neergelegd hebben dat het in de eerste plaats om het spelen gaat, dat we er ingevlogen zijn. We hebben de ballast aan betekenisgeving overboord gegooid en andere dingen in de plaats gesteld. Kwahulé komt zelf kijken en ik denk dat hij verrast zal zijn over onze keuzes. Eén daarvan is de interpretatie van het draaiorgel van de grootvader."

U maakt ons nieuwsgierig.

(raadselachtig:) "Dat draaiorgel symboliseert de frustratie in de kop van pépé. Hij is al dertig jaar op de vlucht voor het familiegeheim en de relatie met zijn vrouw. Kwahulé heeft ongetwijfeld Camille Paglia gelezen: de grootvader staat voor het apollinische, het beschouwende. De grootmoeder vertegenwoordigt het dionysische, het vanuit de buik scheppende. Ze is de matriarch die de touwtjes in handen heeft binnen een familie die zelfbevruchtend is, waar neven trouwen met nichten om het Bécquart-bloed in stand te houden. Maar inteelt is natuurlijk ook de beste manier om het bloed kapot te maken. De symbolen die Kwahulé aanreikt, zitten geworteld in de Afrikaanse cultuur, waar bloed en rituelen nog een plaats hebben. Bij ons is dat verwaterd tot slemppartijen. Kwahulé beschouwt dat terugplooien op zichzelf symptomatisch voor onze maatschappij. Elk kind doet zijn plechtige communie of lentefeest maar uiteindelijk gaat dat over gourmetten met de familie en het krijgen van je eerste cd-speler."

Joke Devynck (bekend als Tony uit Flikken en in het dagelijkse leven de vrouw van Johan Heldenbergh, LiLa), staat na tweeënhalf jaar fulltime moederschap, voor het eerst weer op de planken. Is dat toevallig in een regie van manlief?

"We hebben eens samen op de set van Flikken gestaan, maar dit is inderdaad voor het eerst dat we echt samenwerken."

In een interview liet Devynck zich ontvallen dat u zich vaak verliest in gemijmer over de toekomst van uw kinderen.

"In het dagelijkse leven ben ik vrij optimistisch, maar als het over de maatschappij gaat, ben ik ongelooflijk zwartgallig. Dat gevoel is versterkt sinds ik kinderen heb, ik zie die gewoon niet opgroeien in de wereld waar we naartoe gaan. Moest ik niet zo bang zijn om te reizen, want ik reis niet graag (Heldenberghs ouders zijn reisagenten, LiLa), dan was ik allang weg. Het is hier allemaal zo vlak, figuurlijk bedoel ik. Als je in de krant al besprekingen van restaurants in Milaan kunt lezen, dan breekt mijn klomp. Wie heeft daar iets aan? Ik word daar kwaad om."

Waarom heeft u dan kinderen als u zo'n wereldbeeld heeft?

Tja, shoot me. Er is voedsel genoeg om 12 miljard mensen eten te geven. In realiteit lijdt twee derde van de wereldbevolking honger. Ik weet het, het is gezaag en iedereen spreekt erover, maar ik lig daar echt wakker van."

Maar het theater zal die monden toch evenmin voeden, maar hoogstens sussen of tot oproer aanzetten?

"Zoals ik in mijn monoloog Massis the musical zeg: "De wereld is voor de naïevelingen." We moeten stoppen met goede ideeën af te schieten omdat ze nu eenmaal praktisch onuitvoerbaar zijn binnen onze huidige constellatie. Misschien is het naïef te denken dat theater een sociale functie heeft. Maar als ik elke avond één van de honderd mensen in de zaal kan overtuigen niet zwart meer te stemmen, dan heb ik mijn steentje bijgedragen, toch?

"Ik wil verder zoeken hoe je het sociale aspect van theater weer bestaansrecht kunt geven. En hoe ik mijn filmische verbeelding kan verenigen met mijn goesting voor theater. Mijn verbeelding is filmisch, maar toch zie ik liever theater. Theater is zo vluchtig en gevaarlijk dat het mij onverwachts pakt. Ik kan echt blèren bij een goed theaterstuk. Er worden geen films meer gemaakt waarin de acteurs zich smijten zoals Marijke (Pinoy, LiLa) dat doet voor een voorstelling."

De Madam van 't café van hierover gaat vanavond in première in Theater Zuidpool, Antwerpen en speelt nog tot 7 februari. Info en kaartjes: 03/231.57.58 of www.zuidpool.be.

'We moeten stoppen met goede ideeën af te schieten omdat ze nu praktisch onuitvoerbaar lijken'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234