Zaterdag 28/01/2023

Op zoek naar de vrouwelijke blik

'Entre-deux' in het Museum voor Fotografie in Antwerpen

Zelden zo benieuwd geweest naar de zoveelste expositie die wordt aangekondigd als 'een confrontatie', de reddingsboei waarmee tentoonstellingsmakers aller landen de bezoekers om de oren slaan als ze niets interessants te melden hebben, een rafelige vlag voor een schrale lading. Hang Ensors etsen naast een litho van Jakob Smits die toevallig in hetzelfde tijdsgewricht is ontstaan maar er voorts geen uitstaans mee heeft en noem het ensemble een 'confrontatie'. Zet een klapstoel uit de Ikea onder een drieluik van Rothko en, inderdaad. Uiteindelijk kun je alles met iedereen in verband brengen en als de bezoeker een plausibel verhaaltje bedenkt, is dat meegenomen; stokt zijn verbeelding, dan 'werkt het niet'.

Laat entre-deux in het Antwerpse Museum voor Fotografie nu net een tentoonstelling zijn waarin ontmoetingen worden georganiseerd tussen hedendaagse vrouwelijke kunstenaars en oude meesteressen uit de pioniersjaren, de bescheiden grote namen Eva Besnyö, Julia Pirotte, Emmy Andriesse en Germaine Van Parys. De vrouwen van vandaag kozen zelf een verwante ziel uit de vorige generaties en bepaalden hoe hun enscenering eruit zou zien. We krijgen dus vier keer een hommage aan een historisch oeuvre (dat gelukkig nog eens uit de kelder werd gehaald) én een kijkje in de keuken (of: achter de ogen) van de kunstenaressen die er vandaag mee aan de slag gingen. Twee keer kijken voor de prijs van één, dus - en als toemaatje een mijmering over iets als 'de vrouwelijke blik'. Klinkt interessant.

Wat valt er te bekijken? Een handvol oude foto's in zwart-wit, vrij klassiek opgehangen aan de witte wanden. Germaine Van Parys: mijnwerkers, een buurtfeest in de Marollen, een bloemenverkoopster, koningin Elisabeth op een loopplank in het overstroomde Dendermonde. Julia Pirotte: zelfportretten, de oorlogsjaren in Marseille, Polen anno 1946. Emmy Andriesse: mensen en dingen uit de jaren dertig, veertig, vijftig. Eva Besnyö: een mand met tomaten, vissende jongetjes van bovenaf gezien, een dagje op het strand.

Geen van deze foto's zou niet door een man gemaakt kunnen zijn. Ontvreemd enkele naamplaatjes van mannelijke fotografen in Made in Hungary (de overzichtstentoonstelling op de tweede verdieping), en verwissel de bordjes met die van entre-deux. Niemand zal het opmerken. Er 'is' geen vrouwelijke blik. We vinden dat het foto's van vrouwen zijn omdat we het weten.

De catalogus laat nochtans de vertrouwde proefballonnetjes op: het humanitaire engagement "van binnenuit" en een "eigenzinnige gedrevenheid" zouden de vrouwelijke fotografie kleuren; richtten deze kunstenaars hun camera niet voornamelijk "op dagdagelijkse en familiale gebeurtenissen"? Vergeet het maar. We zien krachtige reportagefoto's, van de straat opgeraapt, en vormexperimenten die in niets te onderscheiden zijn van het werk van mannelijke collega's. En ja, er komt al eens een kleuter in beeld - maar dankt Henri Cartier-Bresson zijn roem niet een beetje aan het jongetje met de wijnflessen in de rue Mouffetard? Waren Pirotte en Van Parys geen oorlogscorrespondenten, Andriesse en Besnyö geen vrijgevochten madammen die in een libertaire commune woonden? Hun blik is teder, bezeten, weerbarstig en vrolijk. Werelds. Fotografisch, kortom (m/v).

Bieden de biografieën een uitkomst? Evenmin, zo blijkt. Op één giftig zinnetje na vinden we geen afdoend bewijsmateriaal in onze zoektocht naar het vrouwelijke element: "Jaren vijftig, neemt haar rol als echtgenote en moeder op, waardoor haar werk als fotografe naar de achtergrond wordt geschoven." Ooit gelezen dat Edward Weston zijn camera inruilde voor vaatdoek & luiermand? Nee dus.

Zouden het werk van de hedendaagse zusters en de aangekondigde 'confrontatie' ons dan iets vertellen over de spanning tussen mannen en vrouwen, tussen gisteren en vandaag? Uit een discussie tussen de deelneemsters aan de tentoonstelling, overgenomen in de catalogus, blijkt dat ze zich niet laten meedrijven op het feministische discours en hooguit aangeven dat de pioniers uitzonderingen waren in een mannenwereld. Ook de 'confrontatie' is geen negenproef voor een of andere stoute stelling. We zijn getuige van vier allerindividueelste spelletjes met historische objets trouvés. Mirjam de Zeeuw plaatst haar werk losjes naast dat van Germaine Van Parys, een onbedoelde krachtmeting die overtuigend gewonnen wordt door de oude foto's. Valérie Mannaerts is gewoon haar eigen, vege zelf: tussen Pirottes oorlogstaferelen vinden we haar unheimliche schilderijtjes terug - het lijkt alsof ze geschilderd zijn met bloed, urine, gal en de andere vochten van het gehavende, genaaide en aanstootgevend lichte lichaam dat ze in beeld brengen. Ook hier is confrontatie: nevenschikking.

Céline van Balen heeft iets onduidelijks gedaan met een reeks contactafdrukken van Emmy Andriesse maar toont ook gewoon haar eigen reusachtige portretten van mensen die poseren in armoedige interieurs, ongenadig scherp en levensecht. We begrijpen waarom ze Andriesse uitkoos, maar we kunnen het niet onder woorden brengen. In de catalogus lijkt hun verwantschap evident, maar in het museum houden we ons antwoord in beraad. Een naar fenomeen is dat, overigens: de catalogus als verlengstuk van wat er in de zaal te zien is. De interessantste afbeeldingen worden vaak enkel nog in het boek afgedrukt. Kassa!

De sterkste spielerei met het historische erfgoed is de video-installatie van Sophie Whettnall, die het werk van Eva Besnyö - ingetogen want versteende, statische beelden: mensen op foto's zijn gevat in het pakijs van het ogenblik, gebouwen staan nog stiller dan in het echt - confronteert met tijd en snelheid. Op twee wanden razen een vangrail en een berglandschap voorbij. In een andere ruimte ging Whettnall aan de slag met Besnyö's foto van woonkazernes onder een woeste wolkenhemel: in het vluchtpunt tussen de gebouwen duikt plots een bewegend beeld in kleur op. Liep die 'confrontatie' uiteindelijk toch nog goed af.

Tot 16 januari 2000 in het Museum voor Fotografie, Waalse Kaai 47 te Antwerpen. Geopend van 10 uur tot 17 uur. Gesloten op maandag en 25, 26 en 31 december, 1 en 2 januari. Toegangsprijs: 150 frank. De catalogus kost 1.200 frank.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234