Zondag 31/05/2020

Op sleeptouw naar de zuidpool

In zijn boeken toont Ilija Trojanow zich een geëngageerd schrijver. In Smeltend ijs focust hij op de manier waarop de mens de planeet aan het vernietigen is.

"De ergste nachtmerrie van ieder mens is dat je niet meer kunt ontsnappen door wakker te worden." Zo begint Smeltend ijs van de Bulgaarse Ilija Trojanow, een roman over een voormalige ijsbergonderzoeker die eens hij zijn geliefde studieobject letterlijk als sneeuw voor de zon heeft zien verdwijnen lector is geworden op de MS Hansen, een toeristenschip dat exclusieve cruises naar Antarctica maakt. En echt gelukkig wordt hij daar niet van. Meer zelfs, bij zijn collega's, die verondersteld worden de reizigers een woordje uitleg te geven over ijs, zee en dieren, staat Zeno bekend als een echte doordrammer.

Trojanow neemt ons als een echte gids mee naar de zuidpool, wat een paar bloedmooie pagina's beschrijvingen oplevert, maar al gauw merk je dat het hem daar in feite niet om te doen is. Cru gezegd had dit boek net zo goed over een strijder tegen een Japanse walvisvaarder of tegen een Britse nertskwekerij kunnen gaan, want zijn echte onderwerp is de psyche achter het engagement, en hoe die gevaar loopt om zichzelf zo diep het putje in te draaien dat er geen uitweg meer is. De droom waar je niet meer uit kunt ontwaken dus.

Geëngageerde boeken worden er met massa's geschreven. Een schrijver schrijft immers omdat hij iets te zeggen heeft, en dat onze wereld naar de knoppen gaat is dan natuurlijk een sterke, en laten we eerlijk zijn, ook makkelijke boodschap. Of dit goede boeken oplevert, is echter een andere vraag, waarop degene die ooit Nadine Gordimers Get a Life heeft gelezen, ook weleens de Marianentrog van de geëngageerde literatuur genoemd, het antwoord al weet. De weg naar de hel ligt bezaaid met goede bedoelingen, maar dat wil nog niet zeggen dat we die ook allemaal willen afgaan.

Vandaar dat Smeltend ijs zo'n verademing is, omdat Trojanow beseft dat de beste manier om het over het goede doel te hebben zonder in torenhoge clichés te vervallen, erin bestaat gewoon over iets anders te schrijven. Vandaar zijn aandacht voor Zeno, de man die door zijn ideologische verblinding van zijn vrouw Helene vervreemd is geraakt en een losse relatie heeft met een ander personeelslid van de MS Hansen, Pauline, die hij maar een paar maanden per jaar ziet. Het is leuk met haar, maar echt raken kan ze hem niet, zoals niemand trouwens. "Het vergaat me net zoals de oude Amundsen met de zon", laat Trojanow Zeno opmerken, "ik verheug me erop haar terug te zien zonder dat ik haar vreselijk heb gemist."

Wellicht is Smeltend ijs ook ontstaan uit een persoonlijke bekommernis. Trojanow is een man met een groot hart, geëngageerd dus, en dat op verschillende vlakken. Zijn bezorgdheid over de relaties tussen het Westen en de islamitische wereld bracht hij op een artistiek hoogstaande manier tot uiting in De wereldverzamelaar, zijn roman over de negentiende-eeuwse Britse excentriekeling Richard Burton, die werkelijk geïnteresseerd was in andere culturen zonder daarbij enig superioriteitsgevoel te vertonen. Voor Pelgrimstocht naar Mekka kroop hij zelfs in de gedaante van een moslim in een poging te ervaren wat de hadj werkelijk betekent. Samen met Juli Zeh had hij het vorig jaar in Aanslag op de vrijheid over de gevaren dichter bij huis, veroorzaakt door de steeds grotere staatsbemoeienis in het persoonlijke leven.

Wellicht heeft Trojanow dus al meerder Zeno's meegemaakt en vreest hij soms er zelf eentje te worden. Maar gelukkig is het nog lang niet zo ver. De belangrijkste eigenschap van een doorgedraaide activist is immers zijn gebrek aan humor en relativering, en dat is in Smeltend ijs zeker geen probleem. Fantastisch is bijvoorbeeld de scène waarin ene Frau Morgenthau tijdens een bezoekje aan een pinguïnkolonie merkt hoe een meeuw er met een ei vandoor gaat. O nee, denkt de bezorgde vrouw, waarna ze in actie schiet en de meeuw van zijn buit ontdoet. Heel zelfvoldaan draagt ze het ei terug naar de pinguïn, wat een serie hilarische gebeurtenissen op gang brengt, waarna Morgenthau besmeurd met eigeel en een bloedvergiftiging rijker in de ziekenboeg opgenomen dient te worden.

Ilija Trojanow
Smeltend ijs
(Eistau)
Vertaald door José Rijnaarts
De Geus, 182 p., 17,50 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234