Maandag 25/01/2021

Op reis met twee erudiete levensgenieters

De filosofen Herakleitos en Michel de Montaigne beweren dat je pas jezelf wordt door te reizen en op vakantie te gaan. Wat had je anders verwacht van een Griek en een Fransman uit de Dordogne?

Goudzoekers woelen veel aarde om en vinden maar weinig, wist de Griekse wijsgeer Herakleitos in de zesde eeuw voor onze tijdrekening al. Toch lijken we deze wijsheid het grootste deel van het jaar naast ons neer te leggen, tot het vakantie wordt en we bereid zijn plaats te maken voor de relativerende filosoof die niet alleen beweerde dat alles stroomt, maar ook dat je geen tweemaal in dezelfde rivier kunt stappen.

Samen met Thales, Anaximenes en Xenophanes ligt Herakleitos ten grondslag aan onze filosofie en wetenschap. Deze natuurfilosofen waren immers de eersten die aarde en mens wilden doorgronden en op zoek gingen naar eerste beginselen waaruit alles ontstaan zou zijn. Voor de een was dat water en voor de ander lucht. Natuurlijk sloegen ze erg vaak de bal mis, maar hun belang ligt in hun intentie, niet in wat ze met zekerheid meenden te kunnen zeggen over de wereld en wat naderhand onzin is gebleken. Met uitzondering van hun levensfilosofie natuurlijk, want daarvan kunnen we nog wel heel wat opsteken.

Herakleitos schreef zijn filosofie neer op een papyrusrol die de priesters van de tempel van Efeze anderhalve eeuw bewaarden, tot in 356 v. Chr. Herostratos dit heiligdom in brand stak en de papyrusrol mee in vlammen opging. Ironisch genoeg kreeg Herakleitos zo ook gelijk in zijn keuze van het beginsel waaruit alles ontstond en waarin alles uiteindelijk ook weer ten onder zou gaan: vuur.

De aforismen en tekstfragmenten die we van hem hebben, komen daardoor uit boeken die hem citeren, en zo hebben we er een stuk of honderd. Het beeld dat we van hem krijgen is dat van een hooghartige misantroop die aan de zijlijn stond te zwijgen. En wanneer mensen hem vroegen waarom hij zweeg, zei hij: "Omdat jullie over mij zouden kunnen roddelen."

Wie zijn teksten leest, merkt echter dat Herakleitos sympathieker was dan hij leek. Met zijn relativistische insteek van take it easy en go with the flow, maakt hij zelfs een bijzonder moderne indruk. Besef dat de wereld vooruitkomt door tegenstellingen, zegt hij, dat warmte de neiging heeft om af te koelen en vocht verdampt, en dat een willekeurige warhoop de mooiste wereldorde is.

Herakleitos waarschuwt tegen hybris en ijdelheid en maant ons vooral aan de boel de boel te laten en van het leven te genieten.

Paul Claes, die de teksten van Herakleitos vertaalde en van uitleg voorzag, toont ook de nawerking van de Griekse wijsgeer. T.S. Eliot en Samuel Beckett bleken liefhebbers van zijn wijsheid te zijn, maar ook Montaigne was een groot bewonderaar.

Dat mag trouwens ook blijken uit Antoine Compagnons Een zomer met Montaigne, waarin hij vertelt hoe deze Franse wijsgeer Herakleitos tot voorbeeld nam in zijn zoektocht naar de waarheid. Dat is een kwestie van nederigheid en voorlopigheid, schrijft scepticus Montaigne in zijn essay 'Het berouw', en hij is er zelfs niet zeker van of de mens wel in staat is die waarheid ooit te kennen.

Compagnons boek bestaat uit korte teksten die hij oorspronkelijk voor de Franse radio schreef en inlas. Het zijn meditaties over frappante passages uit Montaignes Essays die zo opgesteld zijn dat ze niet alleen ideeën naar voren schuiven, maar de lezer ook aanzetten zelf na te denken, een bezigheid waar je rust en tijd voor moet hebben en die best ook wat zomerzon kan verdragen.

Gedachten ordenen

Michel de Montaigne schreef zijn essays im-mers ook in de zon, in zijn kasteel in de Dor-dogne, waar hij zich in 1571 terugtrok na een mooie carrière in de politiek en de rechtspraak. Hij wou de rest van zijn leven lezend doorbrengen, maar besefte al vlug dat hij zijn angsten en demonen zo niet onder controle zou krijgen. Daarvoor diende hij zijn gedachten te ordenen en op papier te zetten, wat hem tot een van de interessantste renaissancefilosofen maakte.

Filosoferen is leren hoe je sterven moet, beweerde Montaigne, maar in feite bedoelde hij eerder 'leren hoe je het leven onder controle krijgt', en dat was voor hem een kwestie van gelijk blijven in veranderlijkheid. Het was een streven naar standvastigheid en rust: dezelfde mens blijven, ook al word je iedere dag weer wat ouder. Maar om zich heen zag hij heel wat anders. Daar heersten naijver en bedrog.

Montaigne vatte zijn filosofie samen in zijn laatste essay, 'Over de ervaring', en wel in een vrij scabreuze passage: "Toen de grote Aesopus zijn meester eens onder het wandelen door zag pissen, riep hij uit: 'Wat, moeten wij zo meteen ook nog onder het rennen kakken?'"

Neem tijd om te leven, bezweert Montaigne zijn lezers, geef je over aan het lot, haast je niet als het niet nodig is en geniet van het moment. En ga op reis, want dat is het inspirerendste wat je kunt doen. Zo kom je in contact met andere culturen en gebruiken en leer je jezelf relativeren. Het best van al vertrek je zonder specifiek doel voor ogen, laat je je overweldigen door de wereld en neem je de tijd om tot rust te komen. Misschien zul je dan Cicero's inzicht wel eren dat je je essentie niet ontdekt door rücksichtslos carrière te maken, maar wel door er af en toe eens uit te stappen en tijd te maken om te lezen en na te denken.

Herakleitos, Alles stroomt, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 199 p., 17,50 euro. Vertaling: Paul Claes.

Antoine Compagnon, Een zomer met Montaigne, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 132 p., 15 euro. Vertaling: Hans van Pinxteren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234