Dinsdag 30/11/2021

Op reis door de krochten van de ziel

Twintig jaar lang was Frank Messely een professionele kunstschilder, maar eigenlijk wilde hij al van jongs af aan schrijver worden. Woodland bleek voor hem een manier om het verleden van zich af te schrijven. 'Wat in mijn hoofd zat, was zo sterk dat het er uiteindelijk uit moest.'

Interview door Joseph Pearce

In het hart van de winter strandt de kunstschilder Peter Hoffman in Dodgsonville, een plaatsje in de buurt van Albany, op enkele uren van New York. Wanneer hij de volgende dag wil vertrekken, ziet hij bij toeval de toren van Woodland, een imposant huis in een eclectische laat-negentiende-eeuwse stijl. Hij krijgt meteen een gevoel van herkenning en vertrouwdheid. Het bizarre gebouw trekt hem als een magneet aan. Hoffman koopt Woodland en trekt er met Alice, zijn achtjarig stiefdochtertje, in. Wat daarna volgt is een bijwijlen angstaanjagend verhaal over een man die langzaam wegzakt in gruwelijke nachtmerries en morbide verlangens. De auteur van deze intrigerende debuutroman is Frank Messely. Twintig jaar lang was Messely een professionele kunstschilder, maar eigenlijk heeft hij al van jongs af aan willen schrijven. De plannen voor Woodland smeedde hij vijftien jaar geleden, en hoewel hij pas in 1995 aan zijn schrijftafel ging zitten, bleven het geheimzinnige huis en zijn bewoners hem al die tijd obsessioneel achtervolgen. Woodland is niet alleen een thriller, het is ook een psychologisch zelfportret van de mens en een afdaling in de donkerste krochten van de ziel. Messely werkte vijf jaar aan het boek. Erg knap is dat zijn taal en stijl van de eerste tot de laatste bladzijde dezelfde gedrevenheid bewaren. Hoewel thema en stijl schatplichtig zijn aan de fantastische verhalen van Edgar Allan Poe, vermijdt Messely de al te nadrukkelijke of vergezochte bochten waarin Poe's personages zich soms kronkelen. In Woodland woont geen Addams Family, en Peter Hoffman is geen ontsnapte krankzinnige die zijn perverse lusten op onschuldige zielen botviert. Toch is Woodland geen boek voor broekjes of doetjes.

Wat Peter Hoffman wil is afschuwelijk. Zou het ieder van ons kunnen overkomen? Of speelt alles zich alleen in het hoofd van de schilder af?

Frank Messely woont in Moorsele, een dorp dat schrijvers van misdaadverhalen slaperig zouden noemen. In het café van de plaatselijke voetbalclub zitten twee mannen zwijgzaam aan de toog en spelen de kleinkinderen van de bazin tussen de tafels en de stoelen. Buiten herdenkt een granieten zuil de gesneuvelden van de oorlogen uit de twintigste eeuw. Op het monument is nog veel plaats om de naam van nieuwe doden te beitelen. Als Agatha Christie beweert dat een slaperig dorp de meest geschikte plaats voor misdaad is, dan worden er in Moorsele bloedbaden aangericht. Daarvan valt in het stille huis van Frank Messely niets te merken. We zitten in zijn witte werkkamer op de eerste verdieping. Aan een wand boekenplanken, vooral gevuld met kunstboeken, een overblijfsel van zijn carrière als exposerend kunstschilder. De kamer ademt rust, orde en netheid. Agatha Christie zou zich verkneukelen. Messely zoekt soms lang naar het precieze woord op de precieze plaats, alsof hij bang is dat slordig geformuleerde taal de correcte interpretatie van zijn werk in de weg staat. Woodland is zijn kind. Hij weet wat het verlangt. Dat zelfvertrouwen is tamelijk nieuw. "Rond mijn achttiende ontstond er rond de scheiding van mijn ouders een echte crisis. Ik heb een zware depressie doorgemaakt. Ik miste de kracht om met schrijven te beginnen, miste ook het geloof in eigen mogelijkheden, ik had geen doorzettingsvermogen. Zelfs toen ik aan het boek begon, twijfelde ik nog. Had het wel zin? Was het allemaal de moeite waard? Het is een moeilijk proces gebleven, maar wat in mijn hoofd zat, was zo sterk dat het er uiteindelijk uit moest." Messely praat op een serene manier over dat donkere verleden. Schrijven werd een therapie. "Ik schrijf om mijn demonen de baas te blijven", zegt hij. "Schrijven geeft een enorme voldoening, het maakt me tevreden en gelukkig, het geeft me rust. Het is ook een verrijking, want het maakt niet alleen mijn eigen leven aangenamer maar ook het leven van mijn gezin en de mensen rondom mij. Ik ben immers een lastig persoon, die mij op zaken vastpin tot in het absurde toe. Door te schrijven slaag ik erin dat obsessionele te verminderen."

Peter Hoffman, het hoofdpersonage in Woodland, is ook een door obsessies gedreven man. Maar beleeft hij zijn morbide fantasieën werkelijk? Of spelen ze zich alleen af in zijn rijke en rijpe verbeelding? Messely grinnikt tevreden. "Ik heb die vraag met opzet willen openlaten. Ik heb bewust gekozen voor die dubbelzinnigheid. Hij woont weliswaar in een huis waar vroeger verschrikkelijke dingen zijn gebeurd, maar is Woodland enkel een middel om te projecteren wat hij voelt? Bestaat dat huis echt? Heeft hij gehallucineerd of alles echt gezien? Daarom schreef ik het boek in de ikvorm. De lezer wordt als het ware medeplichtig aan wat Hoffman meemaakt." Omdat Hoffman erotische fantasieën over zijn stiefdochtertje Alice heeft en haar later fysiek zal bedreigen, lijkt Woodland te willen inspelen op de Dutroux-affaire. Had Messely die vraag verwacht? Zijn antwoord is in ieder geval meedogenloos koel. "Het enige verband met die affaire is de handafdruk op de vensterbank. Voor de rest heeft het boek niets met die man te maken, want de idee had ik jaren voordien ontwikkeld. Wat Dutroux gedaan heeft - en ik spreek niet graag zijn naam uit, want ik vind dat hij veel te veel publiciteit krijgt - is verschrikkelijk, maar ik verafschuwde de reactie van het volk om meteen de regering en het gerecht als schuldigen of medeplichtigen te viseren. Niemand vroeg zich af of ze niet zelf schuldig waren. Niemand keek naar zijn eigen schaduwen. Incest en pedofilie zijn taboes. Ik denk dat het een verrijking is als je kunt toegeven dat je zelf zulke gedachten kunt koesteren. Als je beseft dat er in je persoonlijkheid verkeerde aspecten zitten, dan kun je daar iets aan leren doen. Rond Dutroux is een hetze ontstaan. Hij is de duivel, het absolute kwaad. En wij? Als je jezelf afschermt of anderen viseert als de oorzaak van een wantoestand, dan kan het individu noch de maatschappij groeien. In de Verenigde Staten worden fotolabs bijna verplicht om bijvoorbeeld foto's die ouders van hun kinderen in het bad genomen hebben aan de FBI door te geven. Dat gaat te ver. Hoe kan dat gezond zijn? Het gaat er niet alleen om wat je fotografeert, maar waarom. Op een foto van een naakt kind op het strand kreeg je vroeger niet de minste reactie. Een foto van een naakte volwassene creëerde een schandaal. Nu is de balans helemaal naar de andere kant doorgeslagen. Ik hoop dat de volgende generaties daar geen schade van ondervinden."

Het einde van het boek is bijzonder gewelddadig. Is Messely niet bang dat hij van sensatiezucht beschuldigd zal worden? "Helemaal niet", zegt hij kalm. "Het is geen sensatieverhaal. Ik zet toch niet alle taboes speciaal in de verf! Ik schreef een sfeervol en meeslepend verhaal. Als mensen menen dat ik hen wil schokken, dan is dat hun probleem."

Peter Hoffman lijkt de ideale vader. Hij houdt zielsveel van de kleine Alice, hij vertroetelt haar en reageert overbezorgd op het minste teken van fysiek of mentaal ongemak. De aftakeling van Hoffman verloopt haast onmerkbaar traag. Messely graaft zich steeds dieper een weg in het duistere labyrint van Hoffmans geest. Zoals Joris-Karl Huysmans in Tegen de draad de decadente geest van Des Esseintes steeds verder afpelt, zo ook ontdekt de lezer bij Hoffman steeds meer morbide en waanzinnige ontwikkelingen. "Als dat zo is", zegt Messely, "dan is dat onbewust gebeurd. Ik heb de sfeer van het verhaal intuïtief gevolgd, dat is trouwens een van de fascinerende aspecten van het schrijven. Ik was wel van plan Hoffman langzaam in een afschuwelijke situatie te laten wegglijden. Er is ook de strijd tussen het bewuste en het onbewuste, tussen emotie en het rationele denken, tussen goed en kwaad. Als Hoffman in het begin zegt dat de geest controle had over de materie en niet omgekeerd, dan blijkt op het einde dat de geest die controle heeft verloren. Het was voor Hoffman sowieso een evenwichtsoefening. Uiteindelijk zakt hij weg in de waanzin." Hoffman gelooft dat kinderen "polymorf pervers" zijn, en wanneer hij zijn seksuele verlangens voor Alice niet meer kan onderdrukken, maakt hij zichzelf wijs dat een kind beter door de eigen vader in de 'liefde' ingewijd wordt. Om die afdaling in de kerkers van de ziel geloofwaardig te houden, las Messely een hoop boeken over incest en vader-dochterrelaties. Niet voor niets heet Hoffmans stiefdochtertje Alice, niet voor niets bevindt Woodland zich in het dorpje Dodgsonville. Lewis Carroll, de schrijver van Alice in Wonderland, heette in feite Charles Lutwidge Dodgson. Dodgson kon zich permitteren om zonder achterdocht honderden foto's van kleine meisjes te nemen, terwijl in diezelfde Victoriaanse tijd preutse dames de poten van hun vleugelpiano met een doek bedekten, omdat de naakte poten te veel deden denken aan de naakte benen van een vrouw. "Wat in de onderzoeken altijd terugkeerde was dat mensen die incest plegen echt geloofden dat zij liefdevolle vaders waren. Er moet mij trouwens geen enkele vader vertellen dat geen van hen ooit een erotische of seksuele gedachte heeft gehad over zijn dochter of zoon. Pas op, ik beweer helemaal niet dat die vaders van plan zijn iets met die gevoelens te doen! Het gaat om de eerlijke toegeving ervan. Mensen die zulke gevoelens verdringen, lopen een groter gevaar dan degene die beseffen wat ze voelen, want dan kun je er rekening mee houden en er iets tegen doen. Wie zichzelf leert zien zoals hij is, helpt ook de maatschappij. Die kan dan het onbewuste dat naar boven borrelt, beter integreren. Als de maatschappij dat onbewuste verdringt, zal het hoe dan ook een uitweg zoeken, als agressie bijvoorbeeld of als een scheiding van het bewuste of het onbewuste. Als we eerlijk in onszelf durven te kijken, zien we weliswaar zaken die we niet graag zien, dat is altijd zo, maar dan geven we ons tenminste de kans om te groeien."

Wanneer Hoffman zijn intrek in Woodland neemt, hoopt hij er tot rust te komen en een nieuwe impuls aan zijn schilderkunst te geven. Zijn artistieke credo legt hij zelf uit. De critici vergelijken zijn oeuvre met dat van Böcklin, Fuseli, Munch en Kubin. Maakt hij kunst of kitsch? Die discussie vindt Hoffman zinloos. Het belangrijkste is dat hij zijn werk beschouwt als een psychische verrijking. Hij constateert dat een kunstwerk vaak meer zegt over de toeschouwer dan over de kunstenaar zelf. Zo houdt Colleen Campbell niet van de rauwe erotiek van zijn schilderijen. Hoffman vindt dat een compliment. "Voor Hoffman is schilderen een sublimering van zijn gevoelens en verlangens", zegt Messely. "Het is ook een eerlijk kijken in zichzelf, het in de ogen kijken van de eigen schaduw. Erg Jungiaans misschien. Enerzijds heeft Hoffman de moed om dat te doen, anderzijds twijfelt hij voortdurend. Zal hij die strijd overleven? Of zal hij eraan ten onder gaan? Wanneer Colleen Campbell zegt dat zijn schilderijen haar bang maken, is hij blij, want dan weet hij tenminste dat zijn werken mensen emotioneel kunnen raken, en dat is natuurlijk van groot belang voor een schilder."

Campbell is zelf een schilderes, en ze woonde een tijdje in Woodland toen het Amadeus Genootschap er huisde. Dat Genootschap bleek later een dekmantel voor gruwelijke uitspattingen met jonge meisjes. Woodland heeft overigens nooit vredevolle tijden meegemaakt. Iedere vroegere eigenaar had zijn bizarre of misdadige kantjes. Een beetje te veel van het goede? "Ik vind van niet", zegt Messely rustig. "Dat hoort toch zo? Een berucht huis heeft meestal een gruwelijk of gewelddadig verleden, niet? Misschien is het een traditie die ik onbewust heb overgenomen. Je moet je natuurlijk ook afvragen waarvoor het huis symbool staat. Woodland biedt de lezer de kans om in zichzelf te kijken." Ook Hoffman beseft al van bij de eerste aanblik van het huis dat hem ongewone dingen te wachten staan. Woodland stoot hem af en trekt hem aan. "Het mysterieuze vindt hij fascinerend. Wanneer hij over de verschrikkingen van het Amadeus Genootschap leest, is hij zo geschrokken dat hij het huis meteen weer wil verkopen, maar direct daarna raakt hij opnieuw in trance. Woodland is een uitdaging. Hoffman wil begrijpen wat er zich afspeelt, en welke invloed het huis op hem heeft. Hij weet dat kunst niet alleen het mooie, maar ook het afschuwelijke weergeeft. In Woodland wonen is een manier zoeken om vat te krijgen op zichzelf."

Hoewel Messely vele schilderstijlen uitprobeerde, houdt hij net als Hoffman erg veel van het symbolisme. "In die kunstrichting wordt verwezen naar de verborgen gevoelens van de mens", legt hij uit, "maar ook universele aspecten komen er naar voren. Daarom is het zo krachtig. Het symbolisme toont de visuele impressies van het archetype, zoals de schaduw bijvoorbeeld, waar Woodland over gaat. Het is ook een verhaal over eros en thanatos. Edgar Allan Poe spreekt over 'het duiveltje van de dwarsheid,' 'the imp of perverseness'. De mens is altijd geneigd die dingen te doen die hij niet mag doen, dat is ook de reden waarom de mens evolueert en vooruitgaat. We worden weliswaar heen en weer geslingerd tussen het goede en het kwade, maar de oplossing is niet dat wij een van de twee noodzakelijk kiezen. Wij moeten ze alle twee integreren zodat ze ons kunnen verrijken. Als wij de duistere aspecten van onze persoonlijkheid totaal negeren, komen ze sowieso op een andere manier naar boven. Ooit geloofde ik in de wetenschap, nu geloof ik in de mens. Het is zo fascinerend, die strijd die wij met onszelf leveren om ergens te geraken waar we een waardig mens kunnen zijn. Nee, met godsdienst heeft dat niets te maken. Ik ben een atheïst, hoewel ik vind dat religies waar ook ter wereld ongelooflijk boeiende inzichten geschonken hebben. Ik wil blijven zoeken."

Wanneer Messely mij de trap af leidt, valt mijn blik op enkele van zijn schilderijen. Bleke pastelkleuren, mysterieuze figuren die door stille ruimten glijden. Zou hij zich willen laten fotograferen met zo'n schilderij op de achtergrond? "Uw vraag verrast me", zegt hij. "Ik selecteer, dat is nu eenmaal een aspect van mijn persoonlijkheid. Ik kan niet met twee totaal verschillende zaken tegelijk bezig zijn. Het is een soort obsessie, dat geef ik toe. Een gevolg van mijn perfectionisme. Als ik iets doe wil ik er mij tweehonderd procent voor inzetten en niet afgeleid worden. Ik wil alles onder controle hebben, tot het af is. Ik ben in therapie geweest. Daar vernam ik dat ik een obsessioneel type ben, wat voor een creatief persoon uiteraard erg boeiend en nuttig kan zijn. Nu het boek af is, merk ik dat die obsessie is verbleekt. Ik heb het gevoel een overwinning behaald te hebben. Schilderen doe ik niet meer. Ik schrijf fulltime. Het is een perfecte manier om mezelf te begrijpen, bijna een vorm van therapie. Een manier om mezelf van op een afstand te kunnen bekijken."

Frank Messely

Woodland Houtekiet, Antwerpen, 240 p., 650 frank.

Woodland is geen boek voor broekjes of doetjes'Ik schrijf om mijn demonen de baas te blijven'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234