Zaterdag 07/12/2019

Reportage Bij de douane

Op pad met de douaniers van de Antwerpse haven: 'Zonder kogelvrij vest ga ik nooit op patrouille'

Antwerpen krijgt hoe langer hoe meer de kwalijke reputatie van draaischijf in de internationale drugshandel, met de haven als bedenkelijk epicentrum. Douaniers lopen zich elke dag het vuur uit de sloffen om zoveel mogelijk schimmige praktijken op te doeken. Ze kruipen door mangaten, doorzoeken machinekamers en moeten zich al eens een weg banen door een nest spinnen of een hoop kakkerlakken. Af en toe wordt de sfeer grimmig. ‘Een mens in paniek doet rare dingen.’

'Met hoogtevrees, angst voor ongedierte of claustrofobie moet je bij ons niet afkomen'

Lees ook: Op pad met de natuurinspectie »

Met gedisciplineerde bewegingen trekt Patrick zijn uniform aan: jas, steek- en kogelvrij vest, fluohesje en als laatste zijn bootje, het typische hoofddeksel van de douanier. Hij strekt zijn armen en draait ze rond, op zoek naar wat bewegingsvrijheid.

PATRICK (teamchef bewaking) «Zo’n kogelvrij vest moet wat wringen, hè. Maar zonder ga ik nooit op patrouille. Je weet nooit in welke situaties je belandt. Als ze met een revolver of een mes staan te zwaaien, is zo’n vest wel een handig accessoire. Veiligheid is dé belangrijkste prioriteit.»

Patrick kijkt nog even uit het raam. Hij ziet de combi’s van zijn collega’s al draaien, en klikt met hetzelfde routineuze gemak zijn wapengordel om.

PATRICK «Die gebruiken we alleen in uiterste nood, maar is absoluut onmisbaar. Wat erin zit? Een vuurwapen en een wapenstok, en voorts een EHBO-kit met een isoleerdekentje, twee knelverbanden om bloedingen te stoppen en nog een speciaal verband voor schotwonden. Dingen die in de eerste plaats bedoeld zijn om onszelf of onze collega’s te verzorgen.»

Eén van de functies van het bewakingsteam van de douane is voertuigen controleren die in de Antwerpse haven rondrijden. Het team zoekt vooral naar illegale goederen, zoals drugs, wapens en namaakproducten, maar controleert ook vervoersdocumenten en verzekeringen. Vandaag zet de ploeg een controlepost op aan de Opel-site in de Noorderlaan.

PATRICK «Sinds kort zijn we veel herkenbaarder geworden als we de baan op gaan. Vroeger hadden onze combi’s zo’n lelijke, gele streep. We leken wat op een busje van De Lijn.»

HUMO Hoe bepalen jullie welke voertuigen uit het verkeer worden gehaald?

PATRICK «Soms handelen we willekeurig, maar vaak mikken we op bestelwagens. Die rijden geregeld rond op illegale, rode gasolie. En ze vervoeren al eens goederen die bijvoorbeeld in Nederland gekocht zijn zonder er accijnzen op te betalen, om later in België door te verkopen. Ook pakjesbezorgers houden we in het vizier. Die zijn zich er vaak niet van bewust dat ze met een extra, verboden lading rondrijden. Ze vormen een makkelijk en efficiënt doelwit: een dealer krijgt zijn lading er het hele land mee door. Voorts doen we een beroep op onze collega’s op de motor. Zij hebben een nietsontziend arendsoog waarmee ze verdachte chauffeurs spotten – mensen die plots het gaspedaal iets te hard induwen of een wel heel blinkend voorhoofd krijgen wanneer zo’n motard voorbijrijdt en even naar binnen loert.»

HUMO Kiezen mensen soms het hazenpad wanneer ze merken dat er een controle boven hun hoofd hangt?

PATRICK «We hebben eens 35 kilometer lang, van Berendrecht tot voorbij Sint-Job, achter een koerier aangezeten die het bevel van een motard negeerde en zich klaarblijkelijk in één of andere derderangsactiefilm waande. Uiteindelijk konden we hem klemrijden ter hoogte van Loenhout op de E19. Hij en zijn passagier vluchtten de wagen uit en liepen het veld in. Daar werden ze opgepakt door een motard en een teamlid. In de wagen vonden we 14 kilo marihuana. Straatwaarde: 14.000 euro.

»Vrachtwagens raken nooit ver, maar bestuurders van personenwagens durven al eens rare dingen te doen. Dan rijden onze motards achter zo’n auto, nog niet eens met de zwaailichten aan, en zien ze de wiet of coke ineens rond hun oren vliegen. Die mannen beginnen hun auto dan snel leeg te kappen in de hoop niet gepakt te worden. Een mens in paniek doet rare dingen. Soms proberen ze daarna hun vel nog te redden met het flauwe excuus: ‘We hadden u echt niet gezien, meneer.’»

HUMO Zijn de smokkelaars die jullie betrappen altijd de grote criminelen?

PATRICK «Nee, integendeel. Maar het zijn wel altijd mensen die hun weg kennen in het drugsmilieu en de georganiseerde misdaad. Zij krijgen de opdracht van een drugskartel om bijvoorbeeld een pakketje op te halen in container 14 van het vrachtschip dat die avond aan de kade wordt gelegd. De mensen die in een verlaten deel van de haven de kniptang tevoorschijn halen, de draad overklimmen en hun vrijheid riskeren, zijn nooit degenen die bovenaan de machtspiramide staan. Het zijn vaders die thuis kleine kinderen hebben wachten en uit noodzaak zulke schimmige klusjes uitvoeren. Dat is altijd al zo geweest. Wie vroeger boter van Nederland naar België smokkelde, deed dat om exact dezelfde reden als de smokkelaars die wij vandaag vatten: om een cent bij te verdienen.»

HUMO Heeft de smokkelaar een bepaald profiel?

PATRICK «Onze motards hebben daar één of ander zesde zintuig voor. Een tijdje geleden hielden ze een oud koppel in een deftige auto tegen. Mensen die ikzelf nooit aan de kant zou hebben gezet. Wat bleek? De bompa zette zijn auto stil, stapte uit en wilde het meteen op een lopen zetten. In zijn koffer vonden we een uitgebreide verzameling pillen, bestemd voor het feestende volkje op Tomorrowland. Het toont aan dat ‘hét’ profiel van de smokkelaar niet bestaat.»

HUMO Hoe reageert de doorsneesmokkelaar wanneer hij of zij betrapt wordt?

PATRICK «Heel verschillend. De ene reageert gelaten, de andere begint gauw nog pakketjes in de onmogelijkste plaatsen van zijn auto weg te moffelen, terwijl wij er allang op staan te kijken.

»Als we een auto tegenhouden, vragen we of ze iets hebben aan te geven. Als ze niet spontaan over de brug komen, zoeken we verder met de drugshond. Als die iets ruikt, stellen we de vraag opnieuw. Ofwel overhandigen ze de goederen gedwee, ofwel breken wij de auto open op de plaats die de hond aangeeft. Een schroevendraaier of drie hebben we altijd mee. Tegenwoordig zijn auto’s meer en meer uitgerust met geheime bergplaatsen. Door bodemplaten weg te nemen, creëren ze holle ruimtes die later voorzien worden van gecamoufleerde luiken. De drugshond is ons geheime wapen. Zodra hij reageert, blijven we zoeken, en altijd vinden we de buit.»

HUMO Niet altijd een risicoloze operatie?

PATRICK «Meestal houdt iedereen zich wel rustig. We staan daar ook met een heel team, dat geeft ons de bovenhand. En we blijven hyperalert. Lichaamstaal is een belangrijke bron van informatie. Maar soms sleept zo’n controle te lang aan en dan kunnen de gemoederen al eens verhit raken. Nummerplaten kunnen we makkelijk checken, maar persoonsgegevens kunnen we niet zelf nagaan. We hebben geen toegang tot de databank waarin die gegevens staan. We moeten de naam en het rijksregisternummer doorgeven aan de permanentiedienst in Brussel, die op haar beurt de nodige info bij de federale politie opvraagt. Een tijdrovende operatie. We hadden gehoopt dat die procedure zou versoepelen na de terreuraanslagen in Brussel, maar de rompslomp is nog altijd reëel.»


7 miljoen containers

Ondertussen zit de controle er bijna op. In verhakkeld Engels discussiëren een buitenlandse vrachtwagenbestuurder en zijn collega over een boete van 2.500 euro. ‘De man was niet in orde met zijn vergunning en vrachtbrief,’ verduidelijkt Patrick.

Terwijl de chauffeur naar zijn baas belt, wordt Lewie erbij gehaald. Een vinnige cockerspaniël met een werklust die zo groot is dat zijn baasje er weleens moe van wordt. Hij stuift op de chauffeur af, die schippert tussen blinde paniek en adoratie, maar vindt niets. Gedisciplineerd gaat hij weer naast zijn baas zitten. ‘Veel mensen verwachten dat een drugshond een groot, harig schepsel is, maar dit ras is perfect voor de job,’ vertelt hondenbegeleidster Sally. ‘Hij is klein en wendbaar. Hij kan dus ook de verste uithoeken van een container of vrachtwagen controleren.’


''Hét' profiel van de smokkelaar bestaat niet. We hebben eens een oud koppel tegengehouden in een deftige wagen. Ze hadden een lading pillen bij bestemd voor Tomorrowland.' Douanier Patrick

Een hond als Lewie is een handige kompaan in de strijd tegen drugs, maar hij kan niet álle ingenieus verdoezelde pakketjes lokaliseren. ‘Je kunt een drugshond trainen op meerdere geuren, zodat hij reageert op zowel coke als wiet. Maar een hond reageert altijd op de moleculen die in de lucht hangen. Een luchtdicht verpakte lading kan hij dus moeilijker lokaliseren. Maar over het algemeen ontsnapt er weinig aan zijn aandacht. Onlangs heeft hij 350 kilo cocaïne gevonden, verstopt in vaten palmolie.’

HUMO Wanneer illegale goederen arriveren in de haven, hebben criminelen niet veel tijd om hun pakketje op te halen. Hoe snel gaan ze te werk?

PATRICK «Een klassieke rip-off is in een paar minuten gefixt. Ze knippen de omheining door en gaan in een terminal met duizenden containers op zoek naar die ene container met drugs in. Dan is het natuurlijk wel handig dat je weet in welke container je moet zijn.»

HUMO Wat gebeurt er met de verboden producten die onderschept worden?

PATRICK «Die gaan de verbrandingsoven in. Wij transporteren die ladingen naar een gespecialiseerd bedrijf, en we blijven kijken tot ze in de oven liggen én de deuren dichtgaan. Coke en marihuana zijn trouwens nog altijd de meest gevonden verdovende middelen.»

HUMO Duiken jullie eigen mensen al eens het malafide wereldje in?

PATRICK «We worden uiteraard op voorhand gescreend. Psychologische testen moeten uitmaken of je geschikt bent voor een job als deze. Maar het gebeurt... In mijn eigen dienst heb ik het nog niet meegemaakt, maar op de afdeling die bepaalt welke containers naar de screening moeten, is een paar jaar geleden iets serieus fout gelopen. Eén van die douaniers leverde info over schepen en containers aan personen in het milieu. Hij heeft dat lang geheim kunnen houden. Hij zag eruit als een doorsneemedewerker, een beetje sjofel, maar eigenlijk leidde hij een waanzinnig luxueus leventje. Hij snoof coke met briefjes van 200 euro en reisde met een privéjet naar Formule 1-wedstrijden. De rechter heeft hem meer dan tien jaar cel en een zware boete opgelegd. En terecht, die man heeft zijn functie misbruikt om een crimineel netwerk te ondersteunen. Criminele organisaties gaan op zoek naar een zwakke schakel in het systeem of naar mensen in financiële moeilijkheden. Die kwetsbaarheid hebben ze bij onze ex-collega mooi weten te triggeren. De integriteit bij de medewerkers van het team wordt daarom goed bewaakt.»

HUMO Hoe dan precies? Vinden er na de aanwerving ook nog integriteitstoetsen plaats?

PATRICK «Nieuwe personeelsleden moeten altijd een uittreksel van hun strafregister voorleggen vooraleer ze in dienst kunnen treden. Wie eerder al veroordeeld is voor drugsbezit- of dealing, zal bij ons nooit starten. Voor sommige functies is er een positief veiligheidsadvies nodig van de Nationale Veiligheidsoverheid. Dat advies wordt periodiek hernieuwd.

'Wie 's nachts de draad overklimt en zijn vrijheid riskeert, staat nooit boven-aan de machtspiramide'

»Er is ook een interne inspectiedienst. Die voert onderzoeken uit op basis van interne en externe meldingen van integriteitsschendingen. Van elk onderzoek wordt een rapport opgesteld dat wordt doorgestuurd naar de Stafdienst Personeel en Organisatie, die eventueel een tuchtdossier opstart.»

HUMO De haven van Antwerpen staat erom bekend moeilijker te bewaken te zijn dan die van Rotterdam. Klopt dat?

PATRICK «De haven van Rotterdam heeft de grote containerterminals gecentraliseerd op de Maasvlakte. Scanning en controle gebeuren op dezelfde locatie zodat de containers niet verplaatst moeten worden via de openbare weg. In Antwerpen moeten we rekening houden met enorm veel toegangswegen, vluchtwegen en de aanpalende Nederlandse grens.

»Zowel op linker- als rechteroever staan er scaninstallaties. De gevoelige containers die de haven binnenkomen, krijgen een zegel opgeplakt waardoor we de container via een app kunnen volgen, van de terminal rechtstreeks naar de scan. De screening van de havenarbeiders is verstrengd, er staat meer security op de terminals, maar het blijft een open haven. Ze kunnen altijd een stuk uit de omheining knippen. Daarom werken de politiediensten, de douane en het Havenbedrijf nauw samen om de zwakke plekken in te dijken, met behulp van een gevoelig uitgebreid cameranetwerk. Een muur bouwen rond de haven, met een ingangs- en uitgangspoort, zodat je alles voor de volledige 100 procent kunt controleren, is een mooi, maar utopisch idee. Geen enkele haven heeft een sluitend veiligheidssysteem.»

HUMO De haven krijgt jaarlijks ontiegelijk veel containers binnen. Hoeveel procent daarvan wordt door de douane gecontroleerd?

PATRICK «In 2017 zijn er 7 miljoen containers door de haven gepasseerd. Van die 7 miljoen zijn er één miljoen leeg. Nog eens twee miljoen komen uit Europa en worden niet gecontroleerd wegens vrij verkeer van goederen. Dan houden we 4 miljoen containers over, waarvan 80 procent gelinkt is aan een betrouwbare operator. Van de overige 20 procent, zo’n 800.000, gaan er 40.000 naar de scanners. Dat komt dus in totaal neer op 5 procent gescande containers.»

HUMO Antwerpen is een wereldwijde draaischijf in drugs. Is 5 procent wel voldoende?

PATRICK «Dat cijfer is het resultaat van een complexe risicoanalyse en audits die ons toelaten om op zeer gerichte wijze te controleren. Die 5 procent komt overeen met wat de ons omringende landen doen, het is de Europese norm.»

HUMO Geregeld klagen vakbonden over onderbemanning bij de douane. Hoe nijpend is dat tekort?

PATRICK «Ik kan alleen maar over het bewakingsteam spreken. Momenteel beschikken we over zo’n twintig gewapende medewerkers. Het personeelsplan voorziet 45 collega’s. We moeten dus prioriteiten stellen. Ondersteuning geven voor het Stroomplan (het plan van de federale regering om de drugsproblematiek in Antwerpen aan te pakken, red.) is onze topprioriteit. Maar dankzij de inzet en de flexibiliteit van alle teamleden kunnen we toch altijd een 24 uurspermanentie garanderen.»


Valse wanden

De afdeling bewaking werkt nauw samen met het zogenaamde rummageteam, dat zeeschepen onderzoekt die mogelijk drugs, drank, sigaretten, illegale diersoorten of namaakgoederen aan boord hebben. We spraken met Dries, inspecteur bij dat team. Hij zoekt in kleine, vuile ruimtes naar blinde deuren en ingenieus verstopte ladingen smokkelwaar.

HUMO Hoe gaan jullie te werk?

DRIES* «We beginnen met een briefing waarin we het target identificeren en een risico-evaluatie opmaken. Het is belangrijk om te weten welk type schip we zullen controleren. Cargoschepen, bulkschepen, containerschepen of tankers: allemaal hebben ze andere gevoelige punten. De gevaren aan boord van een schip zijn talrijk. Vooral ruimtes met lage zuurstofconcentraties moeten we lokaliseren. Maar echt alle gevaren in kaart brengen, is onmogelijk. Daarom wisselen we geregeld van taken zodat geen enkel teamlid te lang op een bepaalde plaats moet blijven.

'De gevaren aan boord van een schip zijn talrijk. Het is onmogelijk om die allemaal in kaart te brengen.' Douanier Dries

»Ook de herkomst van het schip, het bouwjaar, de lading, de mogelijke aanwezigheid van asbest en het aantal bemanningsleden bespreken we tijdens de briefing. Zo weten we welke veiligheidsmethodes we best in acht nemen. Eén iemand neemt de coördinatie van de actie op zich. Dat teamlid gaat als eerste aan boord, licht de kapitein in en vraagt hem naar gevaarlijke stoffen, eventuele ziektes aan boord en of het ventilatiesysteem al dan niet geactiveerd is. Zo niet, moeten we in de kritieke ruimtes eerst de nodige verse lucht pompen. Ondertussen verspreidt de rest van het team zich naar de afgesproken plaatsen in en op het schip: de machinekamer, voorpiek, de kajuit van de bemanning...»

HUMO Het moment waarop paniek zich meester maakt van de bemanningsleden?

DRIES «Meestal blijven ze rustig. Onze controles zijn onaangekondigd, maar ze weten dat die deel uitmaken van de job. Hoewel we soms spullen overboord zien vliegen. Daarom zorgen we ervoor dat er een boot van ons aan de waterkant ligt. Ook de onderkant van het schip ontsnapt niet aan onze aandacht. Met een onderwatercamera speuren we naar vastgemaakte ladingen. En met walkietalkies blijven we met elkaar in contact. We dragen overigens ook een wapenuitrusting en krijgen meermaals per jaar schietopleidingen.

»Naargelang de grootte van het schip duurt zo’n controle een paar uur of soms een hele dag. Smokkelaars kunnen redelijk inventief uit de hoek komen. Soms manipuleren ze volledige ruimtes door valse wanden te plaatsen. Op andere momenten vraag je je af waarom ze hun lading niet beter verstopten: een rugzak met vijftig sloffen sigaretten staat dan achteloos achter een gordijntje.»

HUMO Eén blik werpen is dus niet voldoende om te weten of een ruimte clean is?

DRIES «Klopt. Maar je leert veel door ervaring op te doen en inzicht te verwerven in scheepsconstructie. Onlangs zaten we op een vrachtschip en waren we het scheepsplan aan het analyseren. Volgens dat plan moesten er zich vier deuren bevinden langs weerszijden van de centrale gang. Aan de ene zijde van die gang zagen we slechts drie deuren. Ze hadden er een paneel voorgezet dat amper van de muur te onderscheiden was. Achter dat paneel lag een lege ruimte, klaar voor gebruik.»

HUMO Hoe bepalen jullie welk schip gecontroleerd wordt?

DRIES «Soms gaan we af op een tip van de federale politie. Maar vaak selecteren we op het verleden van een schip – of we er eerder al verboden ladingen hebben gevonden – of op het land van herkomst. Antwerpen is een typische trans-Atlantische haven. Een groot deel van de containers dat jaarlijks binnenkomt, is afkomstig uit Noord-, Midden- en Zuid-Amerika, en in die schepen vinden we de meeste smokkelwaar. Wekelijks komen hier zes tot zeven bananenschepen. Het is jammer genoeg onmogelijk om die allemaal binnenstebuiten te keren.»

HUMO Welke plaatsen in of op een schip zijn de moeilijkste om te controleren?

DRIES «Dat hangt af van het type schip en de lading. Een lading steenkool is heel moeilijk te controleren aangezien steenkool zuurstof wegtrekt. We doen eerst een meting, maar als blijkt dat de zuurstofwaarden te slecht zijn, gaan we er niet onmiddellijk in. Dan moeten we eerst andere maatregelen treffen om de ruimte veilig te maken. Geen enkele vangst is een mensenleven waard.»

HUMO Een lading steenkool is dus de ideale plaats om iets te verstoppen?

DRIES «Voor een aantal sigaretten gaan zij hun leven ook niet riskeren. En voor een lading cocaïne? Tja, ze moeten er zelf ook eerst bij raken, hè.»

HUMO Geen job voor doetjes.

DRIES (lacht) «Met hoogtevrees, claustrofobie of angst voor ongedierte moet je bij ons niet afkomen. We kruipen door mangaten, zitten vaak in de machinekamer waar de temperaturen en de decibels zwaar de hoogte in schieten en moeten ons al eens een weg banen door een nest spinnen of een hoop kakerlakken. Ook de bemanning kan onze job een pak minder aangenaam maken. Soms is zo’n schip schoon, maar het kan er ook degoutant vuil zijn. Dat hangt grotendeels af van de maatschappij en de kapitein. Net omdat er zoveel risico’s zijn, moeten we constant hyperalert blijven.»

HUMO Wat vinden jullie zoal?

DRIES «We zoeken naar smokkelwaar. Dat kan van fiscale aard zijn, zoals sigaretten en alcohol. Of van niet-fiscale aard, zoals drugs, beschermde dier- en plantensoorten of namaakgoederen zoals zonnebrillen of medicijnen. Levende dieren hebben we nog nooit gevonden, maar wel een lot handtassen van krokodillenleer.»

HUMO Wie verstopt die smokkelwaar?

DRIES «Soms zijn het externen die zonder medeweten van kapitein of bemanning kleine ladingen in het schip verstoppen. Maar soms zijn de smokkelaars het personeel van het schip zelf. Ze nemen dan een paar tientallen sloffen sigaretten mee om die aan land te verkopen. Ze kopen die zonder taxen, wat een groot verschil maakt. Een slof sigaretten kost algauw 60 euro in de winkel. Zij betalen er 10 euro voor en verkopen ze voor 20 euro.»

HUMO Wat gebeurt er met de in beslag genomen goederen?

DRIES «Wij stellen een proces-verbaal op en dragen de in beslag genomen goederen over naar de diensten buiten de douane die bevoegd zijn om deze overtredingen af te handelen, zoals het parket. Meestal worden die goederen vernietigd, soms worden ze aan het Nationaal Museum voor Douane en Accijnzen geschonken. Het staat daar vol rare dingen. Best een goede tip voor een dagje uit! (lacht)»

(*) Fictieve naam om de anonimiteit van de douanier te waarborgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234