Maandag 18/10/2021

AnalyseJoël De Ceulaer

Op naar nul besmettingen? Hoe we via groene zones de curve kunnen platslaan

null Beeld Jenna Arts
Beeld Jenna Arts

Een jaar geleden ging ons land op slot. En helemaal open is het nog altijd niet. We blijven vechten tegen het virus, terwijl we veel te traag vaccineren. In heel wat Europese landen pleiten virologen voor een ZeroCovid-beleid. Zelfs nu nog. ‘We moeten richting nul.’

Bill Gates heeft meer geld dan goed voor hem is, maar gelukkig is hij ook zeer intelligent. En hij probeert, zowel met dat fortuin als met zijn verstand, van deze planeet een betere plek te maken. Laten we niet vergeten dat hij in 2015 al waarschuwde voor een dodelijk virus dat zich via onze luchtwegen over de hele wereld zou verspreiden – daarmee heeft hij natuurlijk niet déze pandemie voorspeld, maar wel een pandemie zoáls deze.

Ook in dat andere cruciale debat laat Gates zich niet onbetuigd. Zijn nieuwe boek Hoe we een klimaatramp kunnen vermijden is overtuigend en helder, en steunt op een inzicht dat de manier waarop je naar energiebronnen kijkt, voorgoed verandert. Het uitgangspunt is simpel: Gates wil dat we in 2050 nul, of bijna nul, ton CO2 uitstoten – vandaag jagen we nog 51 miljard ton per jaar de atmosfeer in. De meesten onder ons geloven wellicht dat alles wat we doen om tegen 2030 de uitstoot te verminderen, alvast een stap in de goede richting is. En dat klopt dus niet, legt Gates uit. Wat wij moeten doen om in 2050 de nul te halen, is iets héél anders dan wat we nu doen om in 2030 minder uit te stoten. Om naar wind en zon te schakelen, hebben we immers gascentrales nodig – als back-up. Die centrales moeten zichzelf nog lang na 2030 terugverdienen en zijn geen hulpmiddel, maar een hindernis op weg naar de nul. Ja, de waarheid is vaak tegenintuïtief.

Elke vergelijking loopt hopeloos mank, zeker die van de uitstoot van broeikasgassen met de verspreiding van een virus. Maar de compromisloze klimaatambitie van Gates – we moeten naar nul, of bijna nul – doet denken aan de manier waarop men in het Oosten de coronapandemie heeft aangepakt. Heel wat Aziatische landen, maar ook Nieuw-Zeeland en Australië, zijn erin geslaagd om het virus zo goed als volledig te elimineren. Het leven gaat er al maanden zijn gewone gangetje. Niemand hoeft er te lobbyen voor terrassen op de dijk, juristen bakkeleien er niet over de avondklok en kinderen mogen er tien hobby’s tegelijk uitoefenen, als ze daar de fut voor hebben.

Sterker nog: in landen waar men het aantal besmettingen tot nul – of bijna nul – heeft teruggebracht, worden volop festivals en voetbalwedstrijden georganiseerd met tienduizenden toeschouwers. Niemand draagt er een mondmasker. Anderhalvemeteren hoeft niet meer. Het rijk van de vrijheid moet alleen even op pauze als er toch ergens een besmetting opduikt, wat altijd mogelijk blijft: dan gaat desnoods een miljoenenstad een paar dagen op slot. Tot het vlammetje gedoofd is en het leven weer volop kan bruisen.

Marc Noppen, directeur UZ Brussel: ‘Hier zijn politici bang om te doortastend op te treden. landen zoals Nieuw-Zeeland bewijzen dat je daardoor juist heel populair wordt’ Beeld BELGA
Marc Noppen, directeur UZ Brussel: ‘Hier zijn politici bang om te doortastend op te treden. landen zoals Nieuw-Zeeland bewijzen dat je daardoor juist heel populair wordt’Beeld BELGA

“Ik ben stiekem nog altijd jaloers op die aanpak”, zegt Marc Noppen, directeur van het UZ Brussel. “Hier zijn politici bang om te doortastend op te treden, daar bewijzen politici dat je juist heel populair wordt door het virus plat te slaan, zoals premier Jacinda Ardern dat in Nieuw-Zeeland heeft gedaan. Ook in minder westers getinte landen zoals Thailand of Taiwan is dat het geval. Mensen daar begrijpen niet hoe het mogelijk is dat Europa dit zomaar heeft kunnen laten gebeuren. Neem België: hier sterven nog altijd 25 mensen per dag. Als er in Vladivostok 25 mensen overlijden in een busongeval, komt het op CNN. In de covidstatistieken vinden wij dat nu een aanvaardbaar cijfer. Dat wijst er toch op, vind ik, dat onze morele grens een beetje verschoven is.”

Crush the curve

Uiteraard juicht niemand doden of besmettingen toe. Ook wij, in Europa en de rest van het Westen, willen zo snel mogelijk van het covidbeest verlost zijn. Onze hoop is daarbij volledig op de vaccins gevestigd. Wij willen ons de komende maanden een weg uit deze ellende vaccineren. We prikken zo snel als we kunnen, en proberen te vermijden dat de cijfers opnieuw door het dak gaan: ziedaar onze strategie.

Maar die strategie deugt niet, vinden sommige experts. Op verschillende plekken in Europa en de Verenigde Staten ijveren actiegroepen voor wat zij een ZeroCovid- of NoCovid-beleid noemen. Zij willen naar nul, of bijna nul, besmettingen. Wij moeten, vinden ze, de curve alsnog platslaan, in plaats van te blijven aanmodderen. Onder het motto: elke besmetting is er eigenlijk een te veel, want elke besmetting kan – soms ook bij jonge, gezonde mensen – nare gevolgen hebben, zelfs op lange termijn. Niet alleen sterftecijfers moeten ons zorgen baren; zelfs mensen die besmet waren zonder symptomen kunnen op lange termijn zware gevolgen ondervinden: volgens sommigen zal het decennia duren voor dit leed geleden is.

“We begrijpen nog altijd niet alles van dit virus”, zegt Antoine Flahault, directeur van het Institute of Global Health aan de universiteit van Genève. “Na de eerste golf, in de zomer van vorig jaar, dachten we dat we de bladzijde konden omdraaien, dat het ergste achter de rug was. Dat bleek niet zo te zijn. Vandaag denken we dat weer. En ja, vaccins zijn een geweldig hulpmiddel. Maar ondertussen moeten we het virus zo weinig mogelijk kansen geven. We moeten richting ZeroCovid: we zullen de nul wellicht niet halen, maar dat zou wel ons doel moeten zijn. Waar men dat geprobeerd heeft, is dat gelukt. Kijk maar naar die oosterse landen: zowel met de economie als met de volksgezondheid gaat het daar uitstekend. Europa is er op beide vlakken nog altijd miserabel aan toe.”

“Geen enkel land dat het voorbije jaar een NoCovid-beleid heeft uitgestippeld, is daarin mislukt”, zegt Maximilian Mayer, hoogleraar internationale politiek aan de universiteit van Bonn en lid van een Duitse ZeroCovid-actiegroep rond virologe Melanie Brinkmann, gezondheidsexperte Ilona Kickbusch, die eerder verbonden was aan de universiteit van Yale en de Wereldgezondheidsorganisatie, en fysicus Matthias Schneider. “Ook in Europa waren we vorige zomer op de goede weg”, aldus nog Mayer. “Alleen hebben we het toen niet volgehouden. We hadden beter moeten kijken naar en meer moeten leren van de succesvolle landen. Maar het is nog niet te laat om dat alsnog te doen.”

null Beeld Jenna Arts
Beeld Jenna Arts

Om de curve plat te slaan, heb je natuurlijk de medewerking van de bevolking nodig. Die had men in het Oosten. Buitengewoon interessant is dat Jacinda Ardern heel snel heeft geschakeld in de communicatie, die zij verlegde van achterdocht naar altruïsme. Een van haar centrale boodschappen was: gedraag jezelf altijd alsof je zelf besmet bent.

Voor alle duidelijkheid: in Europa is deze ambitie – alsnog de curve helemaal platslaan – die van een kleine minderheid. Uit een enquête in het topvakblad Nature bleek onlangs dat bijna 90 procent van de experts ervan uitgaat dat het virus ‘endemisch’ wordt, zoals dat heet, en dus bij ons zal blijven – zoals de vele verkoudheden, en de griep.

Toch loont het de moeite om dat NoCovid-idee even van dichtbij te bekijken, al was het maar omdat de spil in het netwerk van de actiegroepen Yaneer Bar-Yam is. Bar-Yam is fysicus, wiskundige en directeur van het New England Complex Systems Institute in de Verenigde Staten. Dat hij een waardevolle stem in het debat is, kan niet worden ontkend. Zo was hij de eerste die, samen met de Amerikaans-Libanese schrijver Nassim Nicholas Taleb, op 24 januari 2020 de wereld in een uitgebreide nota al waarschuwde voor het nieuwe virus.

En op 31 mei vorig jaar, toen de eerste golf bijna bedwongen was en België op zo’n 800 besmettingen per dag zat (een onderschatting wegens nog weinig testcapaciteit), zei hij in De Morgen: “België verdient krediet. Uw land werd sterk getroffen, maar heeft de cijfers flink naar beneden gedrukt. Het beste wat u kunt doen, is nog even doorbijten, en massaal testen, tracen en isoleren. De meeste experts gaan ervan uit dat we op een tweede golf afstevenen. Maar het wordt bijna een zelfvervullende voorspelling. We kunnen dit virus ook de kop indrukken, als we dat echt willen. We have to crush the curve.”

Haarden blussen

Vandaag geeft viroloog Steven Van Gucht, woordvoerder van Sciensano, toe dat we op dát moment inderdaad een kans hebben gemist. “Streven naar ZeroCovid zou misschien een optie geweest zijn na de eerste golf”, zegt hij. “Wij waren toen minder streng dan de Chinezen en toch konden we de cijfers zeer succesvol doen dalen. Als we toen nog een maand langer hadden doorgebeten, was het misschien mogelijk geweest om de cijfers zo laag te krijgen dat we elke haard hadden kunnen blussen. Maar dat hebben we dus niet gedaan. En wat mij betreft is dat onomkeerbaar.”

Steven Van Gucht, Sciensano: ‘Streven naar ZeroCovid was een optie geweest na de eerste golf. Maar dat deden we niet. En dat is onomkeerbaar.’ Beeld AP
Steven Van Gucht, Sciensano: ‘Streven naar ZeroCovid was een optie geweest na de eerste golf. Maar dat deden we niet. En dat is onomkeerbaar.’Beeld AP

De Leuvense biostatisticus Tom Wenseleers is het daarmee eens. “Vorig jaar was NoCovid, waarbij we naar de nul zouden streven, misschien mogelijk geweest. Maar vandaag is dat niet meer realistisch, zeker niet in een Europa met open grenzen en maar beperkte onderlinge coördinatie. Grenscontroles zijn hier erg moeilijk, en quarantaines kunnen amper worden afgedwongen. En dat moet je wel kunnen om het virus echt plat te slaan.

“Volgens mij is de meest haalbare piste voor ons nu dat we proberen om het reproductiegetal onder de 1 te houden, en dat we met de vaccins naar een geleidelijke normalisatie van het leven kunnen gaan. Het grote verschil in sterftekans tussen jongeren en ouderen maakt de situatie ook extra complex. Dit leidt tot een zogenoemd collective action dilemma, waarbij vele jongeren nu moeite zouden kunnen hebben met al te strenge maatregelen, gegeven de grote impact ervan op hun leven en welzijn, en de heel beperkte kans dat covid hen persoonlijk zal raken. Collectief zouden we natuurlijk wel beter af zijn indien we het virus zouden kunnen uitroeien.”

En toch. Zelfs Richard Horton, hoofdredacteur van het medisch vakblad The Lancet, brak onlangs in zijn commentaarstuk een lans voor de NoCovid-strategie van Ilona Kickbusch en haar vele collega’s. Misschien, vindt Horton, is de eliminatie van het virus, na meer dan twee miljoen doden wereldwijd, niet alleen noodzakelijk, maar ook haalbaar. En in het Britse nieuwsmagazine The New Statesman schreef Gabriel Scally, directeur bij de Royal Society of Medicine, dat het zeker nog de moeite is om samen met de ZeroCovid-actiegroepen eens goed naar het Oosten te kijken. Wat kunnen we daar leren?

Het concrete plan van de ZeroCovid-adepten staat in verschillende documenten tot in het kleinste detail beschreven. Een centraal concept is dat van de groene zone. Wij zijn het gewend geraakt om ons op rode zones te concentreren, die in brand staan omdat de cijfers er de pan uitswingen. Die rode zones proberen wij telkens te blussen, zoals dat vorig jaar achtereenvolgens in Antwerpen en Brussel gebeurde. De ZeroCovid-aanpak is het complete tegendeel daarvan: die vertrekt van groene zones, die zo goed als virusvrij zijn, en die men dan probeert uit te breiden en te laten aansluiten bij andere groene zones. Zo wordt een land of continent op den duur helemaal groen. Lees: virusvrij.

Of wacht: bijna virusvrij, want 100 procent eliminatie is onmogelijk – ook in Nieuw-Zeeland, China en Australië duiken nog af en toe besmettingen op. Het punt is dat men die meteen kan lokaliseren en in quarantaine zetten.

ZeroCovid wil dus eigenlijk zeggen: zero unknown covid, geen enkel onbekend geval. Dat vergt een buitengewoon gevoelig en efficiënt testsysteem van de overheid. “Zo’n systeem is eigenlijk het immuunsysteem van een maatschappij”, zegt Maximilian Mayer. “Het spoort virussen op en neutraliseert ze. Het voordeel dat we hebben is dat die systemen in Europa vandaag verder staan dan in Australië een jaar geleden. We kunnen meer en beter testen.”

Om een zone groen te verven – lees: virusvrij te kunnen verklaren – kan een lockdown van enkele weken nodig zijn, maar in sommige gevallen zijn meer chirurgische ingrepen evengoed mogelijk. Dat hangt af van de lokale cijfers en omstandigheden. Punt is wel dat de strategie met groene zones op kleine schaal kan beginnen – in bedrijven, gemeentes, regio’s. Het enige wat je moet kunnen doen, is de groene zone vervolgens beschermen, zodat ze groen blijft. “Dat moet op een zeer democratische manier gebeuren”, legt Ilona Kickbusch uit. “De motivatie moet van onderuit komen, je hebt de medewerking van alle burgers nodig. Bedrijven in een groene zone kunnen nog werknemers uit rode zones laten komen, op voorwaarde dat ze een goed testbeleid invoeren.”

In een opiniestuk in de Volkskrant stelde een hele groep Europese voorstanders van deze strategie, onder wie Brinkmann, Kickbusch en Flahault, het onlangs zo: “Een zone geldt als groen wanneer de bron van iedere besmetting bekend is, zodat door middel van testen, traceren en isoleren de verdere verspreiding van de enkele overgebleven besmettingen kan worden voorkomen. Groene zones kunnen dan geleidelijk weer overgaan tot het normale leven: scholen, restaurants, toeristische en andere bedrijven kunnen dan weer volledig opengaan en reizigers kunnen zich ongehinderd verplaatsen binnen en tussen groene zones. Als een groene zone eenmaal is ingesteld, verschuift de prioriteit van contact indammende maatregelen naar voorkomen dat het virus opnieuw binnenkomt. Reizigers vanuit niet-groene zones moeten dan bij aankomst een negatief testresultaat kunnen voorleggen en in quarantaine gaan.”

Hoger mikken

“In principe is dit een optimale strategie”, zegt de Nederlandse viroloog Ab Osterhaus. “Als we dat beleid van meet af aan zouden hebben gevolgd, was de schade aan onze volksgezondheid én onze economie veel kleiner geweest. Maar ja, toen ik vorig jaar voor het eerst opperde om zeer strenge maatregelen in te voeren, waaronder controles voor reizigers, werd ik toch wat glazig aangekeken, alsof men dat een krankzinnig idee vond. Vandaag vraag ik mij af of deze strategie überhaupt nog mogelijk is in Europa. Je kunt rigoureuze maatregelen nemen, die je van de ellende zouden verlossen, maar dat moet haalbaar zijn. De mate van persoonlijke vrijheid in onze samenleving lijkt omgekeerd evenredig aan het succes van de maatregelen die haalbaar geacht worden.”

null Beeld Jenna Arts
Beeld Jenna Arts

Het is een vraag waarop we allicht nooit het antwoord zullen kennen: was de oosterse aanpak in Europa onmogelijk, of had het normale leven ook hier allang opnieuw volledig hersteld kunnen zijn? Met volle voetbalstadions, een bruisende horeca en de zekerheid van een geweldige festivalzomer? En, niet te vergeten: minder armoede, minder mentale stress, minder faillissementen en minder neveneffecten van welke aard dan ook. Want dat misverstand blijft voortleven: dat de maatregelen ons in de dieperik storten. Terwijl het virus zónder de maatregelen de put nog veel dieper had gemaakt. Zelfs historicus Yuval Harari viel in zijn post-corona-essay, vorige week in Zeno, aan die rare denkfout ten prooi. Een citaat: ‘Als je bijvoorbeeld wilt beslissen of een lockdown aan de orde is, volstaat het niet te vragen: ‘Hoeveel mensen zullen Covid-19 oplopen als we geen lockdown opleggen? We zouden ook moeten vragen: Hoeveel mensen zullen depressief worden als we wel in lockdown gaan? Hoeveel zullen vervallen in slechte voedingspatronen? Hoeveel zullen de school missen of hun baan verliezen? Hoeveel mensen zullen door hun partner geslagen of vermoord worden?’

Die nevenschade van een lockdown of andere maatregelen bestaat natuurlijk. Maar één ding is zeker: de nevenschade van het Europese jojobeleid is vele malen groter dan die van de oosterse aanpak – daarover bestaat een robuuste consensus. Zachte heelmeesters hebben stinkende wonden gemaakt.

Natuurlijk hebben de oosterse landen waar het virus intussen is platgeslagen, voordelen die Europa niet kent – zo is Nieuw-Zeeland een klein eiland en is Australië weliswaar een continent, maar met 26 miljoen inwoners. Europa is een dichtbevolkt continent dat haast geen binnengrenzen meer kent. Een continent dat bestaat uit transitlanden. Hoe hou je die virusvrij? “Dat moet kunnen”, zegt viroloog Antoine Flahault. “In Australië bestonden ook geen grenzen rond de stad Melbourne, en heeft men die ingevoerd. Ook de staat Victoria kon een cordon sanitaire handhaven. Het is dus mogelijk.”

Lag onze lat dan te laag? Hadden we hoger moeten mikken? Moeten we dat alsnog doen? In Nieuw-Zeeland was het devies van Jacinda Ardern: go hard and go early: handel hard en handel snel. Ze had naar eigen zeggen niet verwacht dat ze de nul zou halen, maar ze vond dat ze dat moest proberen. Noem het een moonshot, zoals Bill Gates dat met het klimaat voor ogen heeft: een verbluffend ambitieus plan waarvan je van tevoren niet zeker weet dat je het zult halen. De ontwikkeling van de vaccins was zo’n moonshot, die boven verwachting is gelukt – binnen het jaar na de ontrafeling van het virus had de wereld verschillende werkzame vaccins ter beschikking. Een ongekend succes.

Maar dat is wetenschap en technologie. Politiek kent een heel andere dynamiek. “Bij een pandemie zoals deze moet ieder individu de bereidheid hebben om zich in te spannen voor het collectief”, zegt Marc Noppen van het UZ Brussel. “In landen als Thailand, Laos, Taiwan en Cambodja is die bereidheid aanwezig. Maar Australiërs en Nieuw-Zeelanders zijn geen boeddhisten, en toch hebben ook zij al die strenge maatregelen aanvaard. Hier is dat blijkbaar niet mogelijk. Ik denk eerlijk gezegd dat er een opstand uitbreekt als een Belgisch politicus vandaag zou zeggen dat we de curve alsnog moeten platslaan en opnieuw een serieuze inspanning moeten doen om te streven naar zo weinig mogelijk besmettingen. Ik denk dat we na de eerste golf die kans voorgoed gemist hebben.”

Ab Osterhaus, Nederlandse viroloog: ‘Als we dat ZeroCovid-beleid meteen hadden gevolgd, was de schade aan volksgezondheid én economie veel kleiner geweest’.
 Beeld ANP
Ab Osterhaus, Nederlandse viroloog: ‘Als we dat ZeroCovid-beleid meteen hadden gevolgd, was de schade aan volksgezondheid én economie veel kleiner geweest’.Beeld ANP

Gelet op het verzet dat hier telkens opsteekt als de cijfers gezakt zijn naar een niveau dat nog altijd veel te hoog is om gerust te zijn, heeft Noppen allicht gelijk. Voor een politieke moonshot is het hier misschien te laat. Nochtans zijn ruim 2.000 besmettingen per dag op een bevolking van 11 miljoen goed voor ongeveer 140 besmettingen per 100.000 inwoners per week – voor de ZeroCovid-denkers zou dat aantal zeker moeten zakken tot tien, of nog liever: vijf. Die de overheid bovendien allemaal moet kunnen lokaliseren. Er mogen geen onbekende besmettingen meer plaatsvinden.

Solidair met vaccins

Behoudens een politiek mirakel, waarbij de Europese Unie de lidstaten ertoe zou kunnen brengen om de strategie van de groene zones toe te passen tot alle landen zich op een veilig en comfortabel besmettingsniveau bevinden, blijft het hier dus pappen, nathouden en vaccineren. De Europese Unie loopt achter op de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, maar heeft toch ruim voldoende vaccins besteld. Maar niemand die kan zeggen wanneer iedereen die dat wil, een prik heeft gehad. “En dan is ons probleem nog absoluut niet opgelost”, zegt Ilona Kickbusch. “Wij kunnen niet alleen de rijke landen vaccineren en doen alsof de rest van de wereld niet bestaat. Alleen je eigen huis blussen en dat van je buren in brand laten staan, is niet erg slim. Het is zowel een morele plicht als in ons eigen belang dat we de hele wereld op een gelijkmatige manier vaccineren.”

De redenering achter die solidariteit is niet zo moeilijk: als wij ons vaccineren, maar er blijft een grote hoeveelheid virus op andere plekken circuleren, zullen er constant nieuwe mutaties blijven opduiken, waarvan sommige het vaccin te slim af kunnen zijn. Zo komen we in een vicieuze cirkel terecht: het virus blijft de wereld rondreizen, en we zullen elk jaar een nieuwe, bijgespijkerde prik nodig hebben. Zoals voor de griep.

“Dit virus krijg je niet meer weg op wereldniveau”, zegt Steven Van Gucht. “Vaccins zijn onze enige oplossing. Dat het een zogenaamd endemisch virus zou worden, wisten we een jaar geleden al, toen bleek dat het van mens op mens overgaat en ook bij milde of geen symptomen besmettelijk is. We konden toen niet weten welke desastreuze impact het zou hebben, maar wel dat het zou blijven. Ik durf er nog altijd van uit te gaan dat het op den duur een gewone verkoudheid zal worden, zodra de meeste mensen een basisimmuniteit hebben verworven – liefst via vaccinatie. Dat het gevaarlijk blijft en we elk jaar een nieuw vaccin zullen nodig hebben, is volgens mij het worstcasescenario.”

Ab Osterhaus houdt meer rekening met de mogelijkheid dat we voorlopig elk jaar opnieuw de risicogroepen zullen moeten vaccineren. “Niemand kan dat voorspellen”, zegt hij. “Ik hoop wel dat er met de eerste vaccins een soort basisimmuniteit zal blijven bestaan, die ons ook tegen nieuwe varianten op z’n minst gedeeltelijk zal beschermen. Maar meer solidariteit met armere landen zou goed zijn: het is ook voor ons ongunstig dat het virus daar blijft circuleren.”

De ZeroCovid-actiegroepen zullen evenwel niet rusten. “De huidige situatie is niet lang houdbaar”, zegt Maximilian Mayer van de Duitse vereniging. “Heel wat Europese landen bevinden zich momenteel de facto in een soort staat van beleg. Dat is uit democratisch oogpunt erg gevaarlijk. Wat we nodig hebben, zijn politici die we kunnen vertrouwen, die geen valse hoop geven, en die de ambitie hebben om hoog te mikken. En die eerlijk zijn. Dit is onvoorspelbaar: zelfs met vaccinatie duurt dit misschien nog langer dan een jaar. Dan is het beter om naar de eliminatie van dit virus te streven en zo gaandeweg onze vrijheid terug te geven.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234