Dinsdag 06/12/2022

PostuumKoningin Elizabeth II

Op latere leeftijd stond koningin Elizabeth zich toe ook een andere kant van zichzelf te laten zien

Koningin Elizabeth in 2014 tijdens het 650ste jubileum van the Drapers Livery. Beeld ©Martin Parr / Magnum Photos
Koningin Elizabeth in 2014 tijdens het 650ste jubileum van the Drapers Livery.Beeld ©Martin Parr / Magnum Photos

Zeven decennia was koningin Elizabeth II voor velen Groot-Brittannië. Grote plichtsbetrachting koppelde ze aan een onverstoorbaarheid die niet altijd aansloot bij een natie in beweging. Op latere leeftijd stond Elizabeth zich toe ook een andere kant van zichzelf te laten zien. Ze overleed donderdag op 96-jarige leeftijd.

Patrick van IJzendoorn

Koningin Elizabeth II, die donderdag op 96-jarige leeftijd is overleden, was niet alleen de langst regerende koningin van Groot-Brittannië. Ze wás Groot-Brittannië. Voor haar onderdanen vormde ze zeventig jaar lang een baken van standvastigheid in een tijd waarin de maatschappij snel veranderde. Wat er ook gebeurde – de Suez-crisis, de dood van Churchill, het winnen van het WK-voetbal, de toetreding tot de EEG, thatcherisme, Cool Britannia, de metroaanslagen in Londen, brexit – altijd was er die kleine, vertrouwde dame met de voorzichtige glimlach. Voor de Britten is het koninkrijk zonder Elizabeth als Queen of the Realm, Head of the Commonwealth and Defender of the Faith ondenkbaar.

“Filmmensen kunnen overal in de wereld zoeken, maar nergens zullen ze iemand vinden die geschikter voor deze rol is dan Elizabeth.” Die woorden uitte de 77-jarige Winston Churchill in 1952 na zijn eerste bezoek aan de 52 jaar jongere koningin. De conservatieve premier was onder de indruk van de majestueuze houding van de jonge dame in ­Buckingham Palace. Churchill zou de eerste van vijftien Britse premiers worden die onder Elizabeth zouden dienen, net zoals ze veertien Amerikaanse presidenten, zeven aartsbisschoppen van Canterbury, zeven pausen en 130 portretschilders heeft zien passeren.

Ondoorgrondelijk karakter

Waar haar betovergrootmoeder Victoria (1819-1901) geschiedenis probeerde te schrijven, ontwikkelde Elizabeth zich tot de meest plichtsgetrouwe vorst uit de Britse geschiedenis. Zeven decennia bestond haar dagelijkse bestaan uit het koninklijke handwerk: het ondertekenen van wetten (zo’n 3.500 stuks), het beantwoorden van brieven, het uitdelen van lintjes, het ontvangen van wereldleiders en, vooral ook, duizenden werkbezoeken. Gekleed in pastelkleurige kleren (bij voorkeur blauw) en lopend op degelijke schoenen (hielen van maximaal vijf centimeter) heeft ze elke uithoek van haar koninkrijk met een bezoek vereerd.

Een bezoek van ‘Her Maj’ was voor veel Britten een moment om nooit te vergeten. Gevraagd, op haar 105de verjaardag, of ze alles gedaan had in haar leven wat ze wilde doen, antwoordde Alice Potter uit Worcester ooit: “Ik zou willen dat ik de koningin had ontmoet.” Zulks geschiedde.

Kroning van Elizabeth in Westminster Abbey in juni 1953. Het werd het eerste massaal bekeken tv-evenement; naar schatting 20 miljoen mensen zaten voor hun toestel.   Beeld Getty Images
Kroning van Elizabeth in Westminster Abbey in juni 1953. Het werd het eerste massaal bekeken tv-evenement; naar schatting 20 miljoen mensen zaten voor hun toestel.Beeld Getty Images

Dat Elizabeth met het jaar populairder werd, had onder meer te maken met haar eerlijkheid. Dat uitte zich in kleine dingen. Voorafgaand aan een bezoek aan Zuidwest-Londen corrigeerde ze een keer haar tekstschrijver, die de zin “I am very pleased to be in Kingston today” op papier had gezet. Ze haalde een streep door “very”. Te uitbundig en niet helemaal eerlijk.

Tijdens zulke uitjes had ze meestal een voorzichtige glimlach op haar gezicht. Op commando lachen – een specialiteit van politici – heeft ze nooit gekund. Door haar gereserveerde optreden is ze vaak gezien als humorloos, maar mensen die haar hebben meegemaakt bestrijden dat. “De koningin heeft een snood gevoel voor humor”, zei haar assistent Angela Kelly ooit. “En ze kan goed mensen nadoen. Ze spreekt alle accenten.”

Discretie was voor haar een tweede natuur. Ze heeft altijd beseft dat het voortbestaan van een monarchie rust op raadselachtigheid en politieke neutraliteit. Het bekendste en meest gefotografeerde gezicht ter wereld was tegelijkertijd een pokerface. Ook voor schilders was haar gezicht, dat weinig dramatische trekjes heeft, ondoorgrondelijk. “Zij is niet moeilijk, maar wel moeilijk om te schilderen”, zei June Mendoza, die haar vijf keer mocht portretteren. De beste poging was nog die van de Italiaan Pietro Annigoni uit 1955, maar de bekendste portretten van Elizabeth zijn gemaakt door Lucian Freud, voor wie ze in totaal 36 uur gezeten heeft.

Interviews heeft ze nooit gegeven. Door de jaren zijn brokjes informatie over haar in de openbaarheid gekomen, zoals haar liefde voor de landschapsschilder Thomas Gainsborough, haar voorkeur voor afwassen boven afdrogen en haar afkeer van knoflookgerechten. Evident was ze klassiek-Engels conservatief met een kleine ‘c’: behoudend, christelijk en pragmatisch. Ze had het niet op modieuze grillen. Zo negeerde ze op gevorderde leeftijd het advies om een helm te dragen tijdens het paardrijden. Een hoofddoekje vond ze wel genoeg. Wie nooit in de mode is, zo luidde haar overtuiging, kan ook nooit uit de mode raken.

Ontmoeting met Griekse prins

Elizabeth Alexandra Mary Windsor werd in de nacht van 21 april 1926 door middel van een keizersnee geboren in 17 Bruton Street in het Londense Mayfair. Ze was het eerste kind van prins Albert, de latere koning George VI, en de aristocrate Elizabeth Bowes-Lyon, de latere ‘Queen Mum’, die 101 jaar oud zou worden.

Anders dan haar vier jaar jongere zusje Margaret was ‘Lillibet’ een verstandig, net en verlegen meisje. Voor haar 4de verjaardag kreeg ze van opa George haar eerste shetlandpony, Peggy. Paardrijden zou uitgroeien tot de lust van haar leven. Ze droomde van een leven op een boerderij, omringd door honden en paarden.

In 1936 veranderde het leven van de prinses voorgoed. Haar oom, Edward VIII, koos ervoor om de gescheiden Amerikaanse Wallis Simpson te trouwen, wat tot gevolg had dat zijn jongere broer Bertie het koningschap moest overnemen. Vanaf dat moment was de 11 jaar oude Elizabeth, die haar oom plichtsverzuim verweet, de tweede in de lijn der troonopvolging. Een jaar later vond haar eerste openbare plechtigheid plaats in de Painted Hall in Greenwich.

Kort voor de Tweede Wereldoorlog ontmoette ze haar latere echtgenoot op een locatie van de koninklijke marine. Ze was in Dartmouth toen opeens de schaduw van de knappe, lange en vijf jaar oudere marinier, de Griekse prins Philip, over haar heen viel. Ze draaide zich om en werd verliefd.

Elizabeth en Philip op de boerderij van Balmoral in 1972, het jaar van hun zilveren bruiloft. Beeld Getty Images
Elizabeth en Philip op de boerderij van Balmoral in 1972, het jaar van hun zilveren bruiloft.Beeld Getty Images

De oorlog zou ervoor zorgen dat ze elkaar vijf jaar lang niet zouden zien. Terwijl Philip boven de Egeïsche Zee vocht, bleef Elizabeth in het gebombardeerde Londen. Daar hield ze in 1940 haar eerste radiotoespraak. “We know”, zei ze hoopvol, “every one of us, that in the end all will be well.” Oudere Engelsen zouden haar altijd blijven zien als een symbool van de onverzettelijkheid tijdens de oorlogsjaren.

Twee jaar na de oorlog trouwden de beide nazaten van koningin Victoria in Westminster Abbey, een ceremonie die wereldwijd door tweehonderd miljoen radioluisteraars werd gevolgd. Een klein jaar na de bruiloft volgde de geboorte van Charles, gevolgd door Anne, Andrew en Edward. De kinderen genoten een victoriaanse opvoeding. Ze mochten hun moeder ‘mama’ noemen, maar als ze echt iets nodig hadden was ‘Your Majesty’ de aangewezen aanspreekvorm.

Elizabeth en Philip schroomden er niet voor om de kleine Charles langere perioden bij een nanny achter te laten. Bij het weerzien na een zes maanden durende reis door het Gemenebest kreeg de 5 jaar oude Charles niet meer dan een hand van zijn moeder. Zo koel als ze kon zijn tegenover haar kinderen, zo warm was ze decennia later als oma voor haar kleinkinderen.

6 februari 1952

Begin 1952 werd Elizabeth tijdens een bezoek aan Kenia van de ene op de andere dag koningin, nadat haar vader op 56-jarige leeftijd op Sandringham was overleden. Elizabeth zou diens sterven jaarlijks herdenken door vanaf Kerstmis tot aan de sterfdag, 6 februari, op het genoemde landgoed te logeren. De kroning werd het eerste massaal bekeken programma uit de televisiegeschiedenis – naar schatting 20 miljoen mensen zagen hoe de koningin de 250 gram wegende kroon (met 2.868 diamanten) op haar hoofd kreeg. De ceremonie met haar 900 jaar oude rituelen werd ervaren als het definitieve einde van de naoorlogse duisternis.

Toch begon het nieuwe Elizabethaanse tijdperk met persoonlijke en politieke sores: er was onenigheid over de achternaam van de koningskinderen (Mountbatten, naar vader Philip, of Windsor), zusje Margaret had een ongeschikt vriendje in de persoon van een gescheiden officier, en in 1956 toonde Elizabeth twijfels (“Bent u ervan overtuigd dat het een wijs besluit is?”) bij premier Anthony Edens pogingen om samen met de Fransen en Israëli de nationalisering van het Suez-kanaal door de Egyptische president Gamal Abdel Nasser ongedaan te maken.

Terwijl ze weinig moest hebben van postkoloniale avonturen, hechtte Elizabeth grote waarde aan het bijeenhouden van het Gemenebest, een samenwerkingsverband van 54 onafhankelijke staten waarvan zij officieel het hoofd was. De vraag is of het Gemenebest kan voortbestaan zonder Elizabeths enthousiasme. Hoe ze over de Europese eenwording denkt, is altijd een goed bewaard geheim gebleven. Vast staat wel dat Elizabeth als hobbyboerin en grootgrondbezitter altijd recht heeft gehad op tonnen aan Europese landbouwsubsidies.

Aanzwellende kritiek

Gedurende de Swinging Sixties kreeg Elizabeth voor het eerst te maken met kritiek. Ze was te ouderwets naar de maatstaven van de jonge, welgestelde generatie. Tegelijkertijd werd de pers – inmiddels verrijkt met de aanwezigheid van de Australische republikein Rupert Murdoch – brutaler. De koningin voelde de tijdgeest aan en besloot eind jaren zestig de paleisdeuren te openen voor de BBC-camera’s. Het resultaat was de docuserie Royal Family. Liefst veertig miljoen Britten leerden dat de Windsors ook maar een gewone familie waren, die bij het ontbijt de krant lazen, earlgreythee dronken en Oxford-marmelade op hun brood smeerden.

Er volgde meer glasnost. In 1970 verrichtte de koningin, tijdens een bezoek aan Nieuw-Zeeland, haar eerste zogeheten ‘walkabout’, een wandeling waarbij ze gesprekjes aanknoopte met willekeurige belangstellenden. Soms droeg ze een broek met brede pijpen. Ze had haar populariteit hersteld, maar in sommige kringen bleef er een zekere scepsis bestaan. Punkband The Sex Pistols maakte bijvoorbeeld faam met ‘God Save the Queen’, een alternatief volkslied waarin de monarchie gelijk werd gesteld met fascisme.

In de jaren tachtig had Elizabeth te maken met haar eerste vrouwelijke premier. Hoewel Margaret Thatcher een heilig ontzag koesterde voor de koningin – niemand ging dieper door de knieën – hadden de twee geen amicale verhouding. Elizabeth kon zich niet vinden in het harde neoliberalisme van de premier. Een persoonlijk hoogtepunt van het decennium was het sprookjeshuwelijk van haar oudste zoon Charles met de aristocrate Diana Spencer, maar de vreugde daarover sloeg al snel om in zorgen.

Een annus horribilis, zo noemde Elizabeth 1992 in haar kersttoespraak. Drie van haar vier kinderen hadden huwelijksproblemen en een deel van Windsor Castle was afgebrand. Het was slechts de opmaat voor nog meer ellende. In de dagen van de dood van Diana – vanwege haar loslippigheid en extravagante levensstijl niet bepaald de ideale schoondochter – ontstond er een antikoningshuisstemming. Die werd verergerd door de weigering van Elizabeth, ver weg in Balmoral in de Schotse hooglanden, om openlijk rouw te tonen. Ze had de stemming verkeerd ingeschat en werd uiteindelijk gered door premier Tony Blair.

Samen met Philip, prinses Michael van Kent, prins Charles en prinses Diana op het balkon van Buckingham Palace in 1983. Onderaan prins William en prins Harry. Beeld Getty Images
Samen met Philip, prinses Michael van Kent, prins Charles en prinses Diana op het balkon van Buckingham Palace in 1983. Onderaan prins William en prins Harry.Beeld Getty Images

Eenmaal terug in Londen bleek de rouwende massa vergevensgezind te zijn. Dat werd gesymboliseerd door een meisje dat Elizabeth bloemen aanbood. “Waar zal ik ze voor je neerleggen”, vroeg Hare Majesteit. “Ze zijn voor u”, verzekerde het meisje. Het koningshuis was gered.

‘Het gelukkigste bezoek’

Aan het begin van de nieuwe eeuw leed ze persoonlijke verliezen, met de dood van haar moeder, haar zusje en Lord Porchester, naast paardenmanager ook haar beste vriend. Daarna volgde de ene goede tijding na de andere. Charles hertrouwde met zijn Camilla, kleinzoon William vond zijn geliefde, Catherine, vijand Murdoch viel van zijn troon, haar paard won de fameuze Royal Ascot, en haar diamanten jubileum groeide uit tot een volksfeest, waarbij skagroep Madness op het dak van Buckingham Palace ‘Our House’ zong.

Een grote triomftocht werd haar rondreis door Ierland in het voorjaar van 2011, het eerste staatsbezoek van een Britse vorst aan de republiek. Er klonk applaus in de Ierse kroegen toen ze, gekleed in smaragdgroen, de vliegtuigtrap afdaalde. Ze bezocht gevoelige locaties, waaronder Croke Park, waar in 1920 veertien onschuldige mensen waren doodgeschoten door troepen van haar grootvader. Ierland was tevens het land waar in 1979 de populaire oom van haar man de dood had gevonden bij een IRA-aanslag. “Dit is mijn belangrijkste bezoek als koningin”, vertrouwde ze haar Lord Lieutenant in graafschap Fermanagh toe. “En het gelukkigste voor mijzelf.”

Zeker zo gelukkig was ze toen haar Schotse onderdanen in 2014 ‘nay’ zeiden tegen onafhankelijkheid. Volgens premier David Cameron ‘spon ze als een poes’ na de uitslag. Schotland, het land van haar moeder, heeft altijd veel betekend voor Elizabeth. De liefde voor Schotland bleek ook uit kleine dingen. Op een foto van de kamer waar ze haar gasten pleegde te ontvangen, was tapijt met ruitjesmotieven nadrukkelijk aanwezig.

Een meester in het geven van hints

Elizabeth was een meester in het geven van hints. Tijdens het staatsbezoek van Donald Trump in 2018 droeg ze onder meer een broche die ze van Barack Obama had gehad. Een nieuwe ervaring voor haar was de coronacrisis van 2020, die ze samen met haar echtgenoot op Windsor Castle doorbracht. Hoezeer ze openstond voor vernieuwing bewees de manier waarop ze Zoom-communicatie omarmde.

Aan huis gekluisterd hadden de Britten genoeg tijd voor The Crown, een Netflix-serie die haar populariteit heeft vergroot. Wat vooral goed naar voren kwam, was haar devotie voor haar levenstaak, het bewaken van de kroon. Ze kon daarbij genadeloos zijn, zo merkten kleinzoon Harry en echtgenote Meghan na hun besluit naar Amerika te emigreren. Met één been in The Firm, het koningshuis, blijven zoals de twee hadden gewild, was voor de koningin geen optie. Megxit is Megxit.

Prins Philip en de Queen maken kennis met Archie, zoon van prins Harry en Meghan Markle, mei 2019. Beeld REUTERS
Prins Philip en de Queen maken kennis met Archie, zoon van prins Harry en Meghan Markle, mei 2019.Beeld REUTERS

Op 9 april 2021 beleefde Elizabeth de zwaarste klap uit haar leven: het overlijden van Philip, de liefde van haar leven met wie ze 73 jaar getrouwd was. Nog voor de uitvaart deed ze wat de nuchtere Philip haar zou hebben aangeraden: doorgaan waar ze was gebleven, met werk, met plichtplegingen.

Dat deed ze wellicht te snel in het afgelopen najaar, toen ze na twintig hectische dagen een terugval kreeg en wekenlang in het paleis doorbracht. Met het overlijden van Philip was er niemand meer die haar kon adviseren gas terug te nemen. Ze wilde per se de belofte nakomen die ze bij haar troonsbestijging had gemaakt, namelijk dat ze haar leven als Queen of the Realm, Head of the Commonwealth and Defender of the Faith in dienst zou stellen van haar onderdanen. Plichtsbesef was haar het woord waarvoor ze symbool stond.

Ze laat vier kinderen na, Charles, Anne, Andrew en Edward.

Elizabeth op dinsdag 6 september in de Drawing Room van Balmoral, toen ze de gloednieuwe premier Liz Truss ontving. Het is de laatste publieke foto van haar. Beeld AP
Elizabeth op dinsdag 6 september in de Drawing Room van Balmoral, toen ze de gloednieuwe premier Liz Truss ontving. Het is de laatste publieke foto van haar.Beeld AP

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234