Dinsdag 22/09/2020

Op hakenkruistocht door Vlaanderen

Van de nazifontein in Maasmechelen tot het Hitlerglasraam in Dendermonde: waarvoor zijn we bang? Het hakenkruis of het erkennen dat we er ons niet eerder druk over hebben gemaakt? Douglas De Coninck

Was het een vieze schimmel geweest of een barst, schooldirecteur Chris Lazeure had de toestand kunnen analyseren en een oplossing bedenken. Voor het probleem waar de beteuterd kijkende werkman hem nu mee confronteerde, bestond geen draaiboek. "Hij was dat klaslokaal aan het renoveren", zegt Lazeure. "Hij was begonnen met oude lagen behangpapier weg te trekken. Hij had mij geroepen. 'Ziet ne keer daar, mijnheer directeur.' Een tekening van een gigantische adelaar, met allemaal hakenkruisen errond. Een meter breed, twee meter hoog. Zeker. En de tekening, zo konden we zien, ging nog verder tot achter het valse plafond. Het werk was ondertekend door een zekere Lange, een Duitse officier, die kennelijk niets beters te doen had gehad. Het jaartal was niet helemaal leesbaar meer. 1942, misschien 1943."

Verbazingwekkend hoefde de ontdekking van de muurschildering in het lerarenlokaal van het Sint-Vincentiuscollege in Ieper, drie jaar geleden, niet te zijn. In 1940 had de bezetter in het schoolgebouw zijn Kommandatur geïnstalleerd. Men zou kunnen spreken van een ontdekking met een zekere historische waarde. Maar zo zag de directeur het niet. "Wij hebben iemand van het stadsarchief laten komen en die heeft foto's genomen. En toen hebben we er een grote plank voor geslagen."

Of de swastika's mogen zien? Er valt een stilte. Een aarzeling. "Dat gaat echt heel, heel moeilijk gaan mijnheer. En wij willen niet dat mensen slechte gedachten krijgen over onze school."

Swastikagevel

Toen op 18 augustus 1960 op de Korenmarkt in Gent de Sarma de deuren opende, gebeurde dat in stijl. Een reclamefolder berichtte over "het grootste en ongetwijfeld modernste en schoonste grootwarenhuis van Europa", een blijde intrede van Assepoester, een fakkeloptocht en vuurwerk, "afgeschoten door de Gebroeders Van Cleemput, de officiële vuurwerkmakers van Expo 58!" Het is haast niet te vatten dat het bijna 52 jaar moest duren voor iemand het prominente nazisymbool bovenaan op de gevel opmerkte.

"Ik begrijp het ook niet", zegt Ilknur Cengiz (Pro Gent), die de kwestie vorige maand aankaartte op de gemeenteraad. "Het pand wordt nu verbouwd, en er staan stellingen rond. Misschien is dat de verklaring waarom voorbijgangers iets aandachtiger kijken. Ik werd er drie keer kort na elkaar op aangesproken, door mensen uit de buurt. Ik ging kijken, en viel echt achterover. Ik erger me als ik hoor zeggen dat dit een 'vermeende swastika' zou zijn. (fel) Dit is geen toeval, dit is echt zo bedoeld. Ik zie een adelaar, en daaronder een cirkel met bakstenen die gemetseld zijn in overduidelijke vorm van een hakenkruis. Ik vind dat niet kunnen, zo'n symbool van een dergelijke ideologie, pal in het centrum van de stad. Gent wil niet geassocieerd worden met dergelijke standpunten."

Wie destijds, eind jaren vijftig, met de oorlog zo vers in het geheugen, op het idee kwam om dit symbool in het supermarktgebouw te verwerken, is wellicht voor eeuwig voer voor theorieën. Sommigen wijzen in de richting van de toenmalige eigenaar, anderen in die van Gerard De Leye, architect en professor, verbonden aan de Gentse universiteit. Hij bouwde naast het Sarmagebouw onder meer ook de Gentse studentenhomes Boudewijn en Fabiola.

"Een practical joke van de architect, inderdaad", zegt geschiedenisleraar Harry De Paepe. "Zo is het mij en mijn medeleerlingen in de jaren zeventig verteld door onze docent aan de Hogeschool, Daniel Van Ryssel, kenner van alle mogelijke Gentse stadslegendes. Er is geen betere manier om geschiedenis te proeven, vond hij, dan te wandelen door je stad. Het Sarmagebouw was zo'n plek waar hij altijd bleef staan, omhoog wijzend: 'Kijk eens goed? Valt jullie niks op?' Ik verwonder mij erover dat men komt beweren dat vijftig jaar lang niemand wat heeft gezien."

Burgemeester Daniel Termont (sp.a) kondigde vorige week aan dat hij overleg heeft gepleegd met de nieuwe eigenaar van het gebouw, Redevco. Die gaat het hakenkruis loshakken en vervangen door de cijfercombinatie '2014'.

Swastikafontein

In Maasmechelen was het evenmin toeval, maar het was niet zo bedoeld.

De ontdekking werd in 2006 gedaan, duizenden kilometers daar vandaan, via Google Earth. Mathieu Boutsen was in die tijd nog Vlaams Parlementslid en gemeenteraadslid voor Vlaams Belang. Hij schrok zich een ongeluk toen er opeens een Amerikaanse journaliste met een beschuldigende blik voor zijn deur stond. Ze opperde dat hij, lokale extreem-rechtse politicus zijnde, nu ook niet moest gaan doen alsof hij van niks wist.

"Die mevrouw had een afdruk van een satellietfoto meegebracht", weet Boutsen nog. "Ze scheen niet te willen geloven dat ik het niet eerder had gezien. Niemand in en rond Maasmechelen was het ooit opgevallen. Dit hier, wees zij, is de grote fontein op het gemeentelijke plein in Maasmechelen, van bovenaf bekeken. Een fontein in de overduidelijke vorm van een hakenkruis."

Het plein werd midden jaren zeventig heraangelegd, naar een ontwerp van de Genkse architect Robert Tachelet. Alles was vierkant en symmetrisch aan zijn plein, ook de fontein. De architect had er geen probleem mee om, eenmaal ontmaskerd door Google Earth, te beamen dat hij een swastika in zijn plein had verwerkt. "Het is een interessante vorm, die in de architectuur veel mogelijkheden biedt", aldus Tachelet, inmiddels overleden. "Bovendien is het gebruik van de swastika of hakenkruis al eeuwen, zelfs millennia, schering en inslag. Het symbool komt terug in de Griekse, de Romeinse en de Germaanse tijd. In het hindoeïsme is de swastika nog steeds een symbool van voorspoed. Wie hier een ideologie in wil zien, is kortzichtig."

Maasmechelen was niet de enige locatie die door de satelliet ter verantwoording werd geroepen. Van bovenaf bekeken vormde een woningblok in San Diego een perfecte swastika. In Coronado, Californië, was dat ook het geval met een marinebasis. De Amerikaanse marine gooide er 600.000 dollar tegenaan om de basis te verbouwen.

Eerder had ook de herontdekking, vanuit de lucht, fatale gevolgen voor het hakenkruisbos van Zernikow. In 1937 plantte hier iemand over een afstand van 60 bij 60 meter een rij lariksen temidden van een dennenbos in de vorm van een hakenkruis. Door de lichtere bladeren was het effect enkel van bovenaf te zien, maar zodra dat gebeurde, werd een houthakker aan het werk gezet.

Ook in Maasmechelen is van de swastikafontein niets meer te zien. Het stadsbestuur liet het ding zo snel het kon slopen en vervangen door een nieuwe fontein in de vorm van een klavertje vier.

Swastikahuisje

Vooralsnog wees niemand verontwaardigd naar het huis aan de Kapucijnenvoer 26 in Leuven. In de gevel van het neogotische huis, ooit de woning van de Leuvense beeldhouwer Benoît Van Uytvanck, zijn zes gespiegelde hakenkruisen afgebeeld. Ze danken hun onschuld aan het daarboven vermelde bouwjaar: 1898. Adolf Hitler was toen tien.

Het beeld van de gevel gaat al een tijdje de wereld rond op swastika-info.com, een website die de swastika wil herwaarderen als eeuwenoud symbool van geluk, bescherming en wisselende jaargetijden. Het symbool, argumenteren zij, bestond als duizenden jaren bij de boeddha's, de vikings, de Kelten... Hitler spiegelde het, en maakte er tot vandaag een associatie met nazisme van. In die mate dat het gebruik van het hakenkruis in Duitsland bij wet is verboden en de Chinese religieuze beweging Falun Gong er naar de rechtbank moest trekken om het ook in Duitsland te kunnen gebruiken.

De website overdondert je met de alomtegenwoordigheid van de swastika in het dagelijkse leven van voor de jaren dertig: de swastika als hangertje van Coca-Cola, als motief op een jurkje van Jackie Kennedy als kind, als symbool in Russische bankbiljetten, als logo van een Zweedse filmmaatschappij, het Canadees hockeyteam Swastika of de Finse luchtmacht, als motief in de vloer van de kathedraal van Amiens of de zuilen van het Brusselse justitiepaleis.

"Het is een kwestie van generaties voor we ook in Vlaanderen opnieuw op een normale manier naar dat symbool zullen kunnen kijken", zo verwacht Harry De Paepe. "Het is niet dat dat symbool gaat bijten of pijn kan doen. Het is een deel van onze geschiedenis. In een kramp schieten, zoals in Gent, is nooit een goede manier geweest om met geschiedenis om te gaan."

Hitlerglasraam

De stadsgids in de dekenale Onze-Lieve-Vrouwekerk in Dendermonde heeft angst in de ogen. Hier is hij zo te zien altijd bang voor lijkt geweest: een onbekende die op zaterdagnamiddag de kerk binnen komt gelopen en vraagt: "Waar hangt Hitler?" De gids heeft geen mediatraining gekregen en zegt: "Ik weet wat u zoekt, maar ik ben niet bevoegd om u te helpen." Even later, na in versnelde pas te zijn weggebeend en weer tegen ons aan te zijn gebotst, heeft hij zich herpakt: "Ik u wel vertellen over de twee authentieke Van Dycks die hier hangen."

Het imposante glasraam boven het hoogkoor, zo'n 20 meter boven het altaar, dateert uit de periode 1934-1934. Het beeldt de Joodse boom van Jesse uit, de uit het lichaam van Jesse ontsprongen levensboom waar volgens de Bijbel de twaalf koningen van Juda elk hun tak hebben. Het glasraam is een vroeg werk van de Gentse glazenier Olivier Ganton. Een van de koningen in het glasraam is Adolf Hitler.

De Onze-Lieve-Vrouwekerk in Dendermonde haalde enkele jaren geleden als eens de Turkse media, toen daarin foto's opdoken van het houten spreekgestoelte. Daarin zag je, meende men, hoe de profeet Mohammed tijdens een kruistocht wordt vertrappeld door christenen. "Opmerkelijk wel", zegt stadsarchivaris Aimé Stroobants, "dat niemand toen op dat glasraam heeft gelet".

De enige die dat ooit wel deed, was de gewezen Dendermondse schepen voor sp.a Pierre Caudron. Tijdens een saaie begrafenis tuurde hij langdurig omhoog, bestudeerde de glasramen en viel van zijn stoel: geen twijfel mogelijk, dat is Hitler. "Toen pas, een jaar of tien geleden, is men er in Dendermonde over beginnen te spreken", zegt Harry De Paepe, als kind misdienaar in deze kerk. Het was hij die de kwestie van de geheime Hitler-in-glas vorige week onder de aandacht bracht in een lezersbrief in deze krant.

"Men moet zo'n glasraam in zijn context durven zien. De glazenier wou koningen uitbeelden, en dus 'macht'. Adolf Hitler was in die tijd een opkomende politicus, die ook normaal werd behandeld door de rest van de wereld. Tot in 1938 zaten de Fransen en de Britten nog met hem rond de tafel. De glazenier kon echt niet weten wat de geschiedenis zou brengen."

In Maldegem was er voor de oorlog al een Adolf Hitlerstraat, al zijn er vandaag enkel nog vier boorgaatjes die daaraan herinneren. En dat is exact de vrees van de stadsgids, die na een zoveelste rondje ijsberen door zijn kerk toch tot bereid blijkt ons te helpen. We moeten begrijpen: het is een gevoelige kwestie, in Dendermonde. Decennialang is gevreesd dat iemand de verwijdering van het glaszaam gaat komen beijveren.

"Er is in de jaren zeventig bij de Oudheidkundige Kring een studie verschenen over dit glasraam", zegt de gids. "Daarin beschreef de auteur, de inmiddels overleden mijnheer Schellekens, het ontstaan. Oorspronkelijk stond er ook een passage in over de vermoedens (aarzelt)... dat die man dus... dat dat Hitler zou zijn. Maar dat hoofdstuk is toen gelukkig geschrapt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234