Donderdag 06/10/2022

ReportageOorlog in Oekraïne

Op een opmerkelijke plek in Moskou klinkt de onvrede over de oorlog ongecensureerd: in de rechtszaal

Overal in Rusland duiken kleine demonstranten op die protesteren tegen de inval in Oekraïne. Beeld
Overal in Rusland duiken kleine demonstranten op die protesteren tegen de inval in Oekraïne.

Hoewel het verzet in Rusland tegen de inval in Oekraïne vooral anoniem gebeurt, staan een aantal raadsleden in Moskou op. Zij uiten publiekelijk hun kritiek en riskeren hoge straffen. Zelfs in de rechtbank gaat hun strijd door. ‘Dit is mijn land. Ik heb niemand vermoord.’

Geert Groot Koerkamp

“Elke keer als de deurbel klinkt kan dat huiszoeking of arrestatie betekenen, op ieder moment. En dat is natuurlijk geen ongevaarlijk bestaan.” Jelena Roesakova schetst met een wrange glimlach de realiteit waarmee ze de afgelopen jaren heeft leren leven. “Er zijn geen garanties, die repressie wordt met opzet op een chaotische manier toegepast, zodat je onmogelijk kunt inschatten wat riskant is en wat niet.”

Roesakova is voorzitter van de deelraad in het Moskouse Gagarin-district, een van de meer dan 120 administratieve eenheden waarin de Russische hoofdstad is opgedeeld. We zitten in de bescheiden raadszaal, in het souterrain van een 65 jaar oude Stalin-flat met een lommerrijke binnenplaats. Ze is in deze wijk geboren en getogen.

Als lid van de oppositiepartij Jabloko roeit ze al jaren tegen de stroom in. In 2019 weigerde de kiescommissie haar te registreren als kandidaat bij de Moskouse gemeenteraadsverkiezingen. Nu wordt ze net als diverse andere raadsleden in Moskou vervolgd voor haar kritiek op het Russische optreden in Oekraïne.

Bij de lokale verkiezingen van 2017 wonnen ongeveer tweehonderd leden van de oppositie een zetel in een van de Moskouse deelraden. In het Gagarin-district behaalde Roesakova’s partij zelfs alle twaalf de zetels. President Poetin bracht in hetzelfde district zijn stem uit. De eerstvolgende deelraadverkiezingen zijn in september van dit jaar.

“Een democratische meerderheid in onze raad besloot een brief te sturen naar de president”, vertelt Roesakova. “Daarin stond een oproep de, zoals dat heet, ‘speciale militaire operatie’ te beëindigen, omdat dat besluit catastrofale gevolgen heeft voor de economie en het land in zijn geheel. Het was simpelweg een oproep aan een overheidsfunctionaris zijn besluit in te trekken, een gangbare procedure.”

Hoge boetes

Het raadsbesluit werd genomen op 1 maart, tijdens de eerste raadsvergadering sinds het Russische leger op 24 februari de Oekraïense grens was overgetrokken. De brief ging op de bus en werd, zoals het hoort, gepubliceerd op de site van de deelraad. Het besluit volgde op verzoeken van kiezers die graag via officiële weg hun onvrede met de ‘speciale militaire operatie’ wilden uiten. “Want wie de straat op ging om te protesteren werd gearresteerd en beboet”, zegt Roesakova. “Dat was meteen al in de eerste dagen duidelijk. Daarom wilden de mensen een legale en veilige vorm om hun standpunt kenbaar te maken.”

Tot verbazing van Roesakova en haar collega’s kwam er in plaats van een antwoord van de presidentiële administratie een scherpe waarschuwing van het Openbaar Ministerie. De raad van het Gagarin-district zou mensen hebben aangezet tot demonstreren. Kort daarop werd Roesakova zelf aangeklaagd wegens het ‘in diskrediet brengen’ van de Russische strijdkrachten, op basis van een nieuw wetsartikel dat begin maart door het parlement was gejaagd. En dat is nonsens, zegt Roesakova. “Iedereen kent het principe dat een wet geen terugwerkende kracht heeft. Wij konden op 1 maart niet weten dat op 4 maart dat artikel zou worden ingevoerd.”

De rechter was onvermurwbaar en veroordeelde Roesakova tot een forse boete van 150.000 roebel (omgerekend ongeveer 2.500 euro), ook in hoger beroep. De talrijke bewijzen dat zij en haar collega’s geen enkele wet hadden overtreden werden weggewimpeld, getuigen niet gehoord, een taalkundige expertise genegeerd.

“De rechter bleef voor de uitspraak heel lang weg om te beraadslagen”, zegt Roesakova. “Maar met wie kan ze overleggen als ze alleen is? Het is bekend dat ze in die tijd bellen met het Moskouse Stadsgerecht om te vragen wat ze moeten doen. Ze kwam terug en las een vonnis voor dat niets te maken had met de loop van het proces: dat Roesakova schuldig was aan het in diskrediet brengen van het leger.”

Foto Vietnamoorlog

De zaak staat niet op zichzelf. Collega Gordej Nefjodov uit het belendende Lomonosov-district kreeg eenzelfde boete opgelegd. Ook de oud-burgemeester van Jekaterinenburg, Jevgeni Rojzman, is bestraft. Alles bij elkaar zijn al meer dan tweeduizend Russen vervolgd op basis van het nieuwe wetsartikel, onder hen diverse volksvertegenwoordigers. De meeste boetes gingen naar demonstranten. Sommigen hielden op straat een stuk papier met een kritische tekst omhoog, anderen een onbeschreven blad. Mensen zijn bestraft voor het tonen van de Oekraïense vlag, of zelfs voor stilzwijgend ‘discrediteren’ van de Russische troepen.

Politicus Ilja Jasjin in de rechtbank van Moskou. Beeld Aleksandr Zemljanitsjenko / AP
Politicus Ilja Jasjin in de rechtbank van Moskou.Beeld Aleksandr Zemljanitsjenko / AP

Politicus Ilja Jasjin werd twee weken geleden beboet (voor een totaalbedrag van omgerekend ongeveer 1.500 euro) voor drie afzonderlijke episoden. Een daarvan betreft Jasjins publicatie van een foto uit 1967 van een Amerikaans protest tegen de Vietnamoorlog. “Wat dat te maken heeft met het discrediteren van het Russische leger anno 2022 is me een raadsel”, zegt Jasjin in de rechtbank, maar de rechter geeft geen krimp.

Jasjin (38) is raadslid in het Moskouse Krasnoselski-district. Als bekend oppositielid blijft hij openlijk kritiek leveren op president Poetin en diens besluit troepen naar Oekraïne te sturen. Hij doet dat onder meer via zijn populaire YouTube-kanaal, dat inmiddels meer dan 1,3 miljoen abonnees telt. Jasjin spreekt er onverbloemd van een oorlog, die in Rusland officieel alleen als ‘speciale militaire operatie’ mag worden aangeduid.

De rol van YouTube

Ook na zijn drievoudige veroordeling is hij geenszins van plan een blad voor de mond te nemen. “Op mijn gedrag heeft dit geen enkele invloed”, zegt hij na afloop buiten de rechtbank. “Ik begrijp alles, ik schat nuchter mijn risico’s in en ik ben een behoorlijk adequaat persoon.” Hij is ook zeker niet van plan de wijk te nemen naar elders, zoals diverse Kremlin-critici. “Waarom zou ik van hier moeten vertrekken? Dit is mijn land, mijn volk, mijn stad, dit is de wijk waar ik ben opgegroeid.”

“YouTube is heel populair geworden in Rusland”, gaat Jasjin voort, gevraagd naar het succes van zijn kanaal. “Het is een concurrent geworden van de televisie. De oppositiekanalen trekken heel veel kijkers, vergelijkbaar met de federale televisiezenders. Voor de rest zijn er heel weinig mogelijkheden. De straat op gaan kan niet, want je wordt in elkaar geslagen of gearresteerd. Deelname aan verkiezingen is praktisch onmogelijk geworden, want de sterkste kandidaten kunnen niet meedoen en worden opgesloten of anderszins vervolgd.”

Ook de rechtszaal ziet Jasjin in de eerste plaats als een podium. De drie opeenvolgende zittingen vinden in het tijdsbestek van enkele uren plaats in de districtsrechtbank van de buitenwijk Toesjino. Enkele tientallen sympathisanten zijn gekomen om Jasjin een hart onder de riem te steken, waarvoor extra banken worden aangesleept om iedereen een zitplaats te geven. Pers en camera’s mogen de zaal in, wat lang niet altijd gebeurt. Een man die schriftelijk zijn bewondering voor Jasjin uit, wordt aangehouden.

“De rechtbank is voor ons nu een platform voor discussie. Wie had dat ooit kunnen denken”, lacht advocaat Maria Eismont. “De rechtbank is een plek waar debat plaatsvindt en waar vooralsnog ideeën en meningen kunnen worden besproken via getuigenissen en pleidooien. Zolang die instrumenten er zijn, moeten wij er gebruik van maken.”

In zijn slotwoord verwijst Jasjin naar Nobelprijswinnaar Andrej Sacharov. Niet lang voor zijn dood in 1989 zei de Sovjet-dissident dat hij respect had voor de soldaten van het Rode Leger, die in 1945 de overwinning behaalden op Hitler-Duitsland, en ook voor het moderne Sovjet-leger, maar dat niettemin de oorlog die datzelfde leger in Afghanistan voerde ‘misdadig’ was. Precies hetzelfde, vindt Jasjin, kun je vandaag zeggen over de Russische ‘speciale operatie’ in Oekraïne.

“Ik begrijp heel goed waar het hier vandaag om gaat”, richt de politicus zich tot de rechter. “Net als uzelf en iedereen die hier aanwezig is. Om iemand strafrechtelijk te kunnen vervolgen, moet hij eerst een administratieve straf krijgen. Dat is in feite een gele kaart, en als je daarna toch doorgaat met de oorlog een oorlog te noemen, dan kan de volgende stap een strafzaak zijn. Met de arrestaties van mijn vrienden, de raadsleden uit mijn district, wordt mij een gele kaart getoond. Dat is een waarschuwing: of je houdt je mond, of je verlaat het land, zoals velen hebben gedaan. Het doel is mij bang te maken.”

In de Mesjtsjanski-rechtbank

Een week later staat Jasjin buiten de ingang van de Mesjtsjanski-districtsrechtbank, ditmaal om zelf steun te betuigen aan een vervolgde collega voor wie de ‘rode kaart’ al is getrokken. Aleksej Gorinov (60) is lid van dezelfde deelraad als Jasjin. Hij is in april gearresteerd nadat hij een maand eerder tijdens een raadsvergadering had voorgesteld voorlopig af te zien van het organiseren van festiviteiten in het district in verband met de gevechten in Oekraïne. Gorinov hekelde ‘de agressie van ons land’. “Hoe kunnen we het dan hier gewoon hebben over een tekenwedstrijd of over het organiseren van een dansprogramma?”, zei Gorinov. “Er komen kinderen om in Oekraïne. We moeten nu alles doen om de oorlog te stoppen.” De video is nog altijd toegankelijk op de website van de deelraad.

Gorinov en ook raadsvoorzitter Jelena Kotjonotsjkina – die Rusland ‘een fascistische staat’ noemde – zijn op basis van de video beschuldigd van het verspreiden van fake news over het Russische leger, alsook ‘het in diskrediet brengen van militairen, met gebruik van hun functie’. Dat laatste is een verzwarende omstandigheid.

Kotjonotsjkina wordt gezocht, maar verblijft momenteel in het buitenland. Sinds begin maart worden meer dan vijftig Russen vervolgd vanwege fake news, ten minste zeven zaken zijn inmiddels voor de rechter gekomen. De maximale straf is vijftien jaar opsluiting.

‘Ik ben een vrij man’

Ongeveer tachtig personen hebben zich buiten de rechtbank verzameld om Gorinov te steunen. Een man wordt aangehouden en weggevoerd, omdat hij een papier omhoog houdt met de tekst: ‘De zaak van afgevaardigde Gorinov is onwettig en absurd. Ze moet worden beëindigd.’

Gorinov zelf krijgt vrijwel niemand te zien. Op een handvol mensen na wordt het publiek buitengehouden, ze volgen via sociale media het verloop van de zaak binnen. De rechter wijst een verzoek om vrijlating of huisarrest in plaats van reële opsluiting af, negeert Gorinovs gezondheidsklachten (hij heeft tuberculose) en verlengt het voorarrest tot 19 november. Het raadslid wordt volgens haar verdacht van ‘een zwaar misdrijf’ en zou zich kunnen onttrekken aan de rechtsgang. Gorinov zelf zegt er niet over te peinzen om te vluchten of onder te duiken. “Dit is mijn land. Ik heb niemand vermoord. Ik begrijp niet waarom ik ben gearresteerd voor het uiten van mijn mening.”

Als de gerechtsdeurwaarders hem na afloop verbieden te praten met familieleden omdat hij onder arrest is pareert Gorinov: “Ik mag praten met wie en wanneer ik wil. Ik ben een vrij man, zelfs al sta ik onder arrest.”

null Beeld

Klein protest in Rusland breidt uit

Het stille protest begon in Sint-Petersburg: kleine demonstrantjes van klei, papier, draad of elk ander mogelijk materiaal, die veelal tegen de oorlog in Oekraïne protesteren of het vredesteken met zich meedragen. Vaak gehuld in blauw en geel, de kleuren van Oekraïne. En geregeld op plekken die voor velen herkenbaar zijn, zoals aan de oever van de Neva-rivier in Sint-Petersburg. Klein protest dat steeds groter aan het worden is, doordat de foto’s van de poppetjes op Instagram een verzamelplek hebben gekregen. Het zijn er inmiddels al honderden. En de kleine dwarsliggers duiken in heel Rusland op, zo meldt The Moscow Times, om er met gevoel voor understatement aan toe te voegen dat “er nog niemand is gearresteerd”.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234