Vrijdag 01/07/2022

ReportageRotselaar

Op bezoek bij de Wijngaardberg, een betwist stikstofgebied: ‘In Vlaanderen gebeuren veel illegale zaken’

Ceulemans toont een aantal bijzondere plantjes op de Wijngaardberg. ‘Ik vermoed dat als iemand hier ooit een rechtszaak van maakt, die dat kan winnen met de vingers in de neus.’ Beeld Eric de Mildt
Ceulemans toont een aantal bijzondere plantjes op de Wijngaardberg. ‘Ik vermoed dat als iemand hier ooit een rechtszaak van maakt, die dat kan winnen met de vingers in de neus.’Beeld Eric de Mildt

De publieke opinie, de media, de boeren en de paters hebben hun verontwaardiging al uitgeschreeuwd over het sluiten van de abdijboerderij van Averbode. Wetenschapper Tobias Ceulemans (KU Leuven) kijkt met een rationele blik naar deze stikstofkwestie. ‘Een intensieve melkveehouderij uitbaten midden in beschermd landschap? Zinloos om dan te investeren in die natuur.’

Sofie Mulders

“Ik snap dat de boeren het moeilijk hebben. En op een hellend vlak zitten. Maar dat komt voor een groot deel doordat constant zaken worden toegestaan die wettelijk gezien niet toegestaan mogen worden. Het gaat hier verdorie over Europees Habitatrichtlijn-gebied en natuurgebied, en toch vindt men dat zelfs hier intensieve landbouw bedreven moet worden. Dan vraag ik me echt af waar we mee bezig zijn.”

Het zijn woorden van Tobias Ceulemans, senior onderzoeker aan het departement ecologie, evolutie en biodiversiteitsbehoud van de KU Leuven. Ceulemans heeft zich de voorbije weken flink geërgerd aan de berichtgeving over de boeren die wegens de nieuwe stikstofregeling de deuren zullen moeten sluiten.

Vooral de paters van Averbode zijn daarbij in het nieuws gekomen, maar bijvoorbeeld ook de fruitboeren op de Wijngaardberg in Rotselaar. Hier heeft Ceulemans ons mee naartoe genomen, omdat het volgens hem een exemplarische situatie is van de manier waarop in Vlaanderen met natuur en landbouw wordt omgegaan.

Averbode

Eerst nog iets over de melkveehouderij van de paters van Averbode. Die ligt sinds de recente stikstofregeling in een rode zone omdat ze te veel stikstof uitstoot, en moet stoppen tegen 2025. In 2014 kreeg het bedrijf nog een oranje code toebedeeld en nam het maatregelen om de stikstof te beperken. Een jaar later mocht de boerderij uitbreiden. Sindsdien is het aantal runderen verdubbeld en het aantal melkkoeien verviervoudigd. In totaal telt het bedrijf nu 270 runderen.

De abdij bestaat al negenhonderd jaar en dieren houden heeft daar altijd bij gehoord, zei abt Marc Fierens in de talloze interviews die hij gegeven heeft. Hij had het ook over verbondenheid met de aarde en de dieren.

“Hoe graag men het ook wil romantiseren”, zegt Ceulemans, “dit heeft niks te maken met paters die om spirituele redenen eigenhandig enkele koeien hoeden en op de heide laten grazen, zoals eeuwenlang gebeurde. Dit is een intensieve melkveehouderij.”

“De abdij en de boerderij zijn een enclave binnen Habitatrichtlijn-gebied”, schreef David De Pue vorige week op Twitter. Hij is onderzoeker landbouw, milieuverontreiniging en natuurbehoud bij het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO). De Pue postte er een kaartje bij dat toont hoe de abdij van Averbode omgeven is door beschermde natuur.

In Habitatrichtlijn-gebieden gelden strenge regels wat betreft instandhouding en herstel van natuurlijke habitats en biodiversiteit. Zo mag er slechts een zeer beperkte hoeveelheid stikstofvervuiling optreden. Het is Europese wetgeving die dat bepaalt. De Habitatrichtlijn-gebieden ontstonden in 1992 en sindsdien maakt de Demervallei, waartoe Averbode Bos en Heide behoort, er deel van uit.

“Technisch en juridisch gezien is een land - of in ons geval de deelstaat Vlaanderen - verplicht om tot een gunstige staat van instandhouding van zo’n gebied te komen, en dat volgens voortschrijdend wetenschappelijk inzicht”, legt Ceulemans uit.

Impliceert dat dat boeren die aan een Habitatrichtlijn-gebied grenzen met almaar strengere normen geconfronteerd kunnen worden? “Inderdaad. Maar dat weet men. De vergunning die de paters in 2014 kregen, was wellicht al in strijd met de wetgeving voor Habitatrichtlijn-gebieden. Maar dat is wat men hier in Vlaanderen altijd doet: het gaatje in de wetgeving opzoeken. Terwijl men heel goed weet dat dat gaatje over enkele jaren weer onder strengere normen kan vallen.”

Zijn de regels veranderd?

Het klopt dus dat de regels voor het natuurgebied rond de abdij van Averbode zijn veranderd, omdat daar meer heide is dan vroeger? “Heide heeft men kwetsbaarder ingekleurd dan vroeger omdat ondertussen wetenschappelijk is aangetoond dat de meeste heidesoorten - waaronder vlinders, bijen en bloemen - verdwijnen bij verhoogde stikstofdepositie. Daardoor zijn er verschuivingen opgetreden, en krijg je ‘plots’ gebieden die heel kwetsbaar zijn omdat ze in de buurt van intensieve landbouw liggen. Maar dat conflict is er niet gekomen omdat de boekhouding is veranderd. Dat conflict was er in de feiten al.

“Het instrument dat men gebruikt, is de kritische depositiewaarde van stikstof ofwel de hoeveelheid stikstof die een gebied aankan zonder significante schade. Voor kwetsbare gebieden is dat op 10 kilo stikstof per hectare per jaar bepaald. Maar we weten ondertussen dat je met die 10 kilo al 33 procent van de flora kunt verliezen en tot 60 procent van de paddenstoelen die onze bomen doen groeien. Daar houdt men dus niet eens rekening mee in de regelgeving. Als men écht het meest kwetsbare gedeelte van het ecosysteem als ondergrens nam, zou de kritische depositiewaarde maar op 1 à 2 kilo liggen. En het zijn net die kwetsbaarste delen die voor de Europese verplichte gunstige staat van instandhouding zorgen. Niet enkele struikjes heide en wat eiken, die je nog altijd veel in Averbode vindt.

“De Europese Habitatrichtlijn is heel strenge wetgeving, en toch wordt ze weinig toegepast in Vlaanderen. We doen hier veel illegale zaken. Neem de Wijngaardberg. Ik vermoed dat als iemand hier ooit een rechtszaak van maakt, die dat kan winnen met de vingers in de neus.”

Wijngaardberg

De Wijngaardberg in Rotselaar is een bekende plek in Vlaams-Brabant, wegens de bloesems in het voorjaar. Op het plateau wordt aan fruitteelt gedaan. Maar datzelfde plateau is ook natuurgebied. En de flanken van de berg zijn Europees Habitatrichtlijn-gebied. Die combinatie veroorzaakt problemen.

Bij regen stroomt het landbouwwater van het plateau in de beschermde flanken. Wegens de intensieve fruitteelt bevat dat water stikstof, omdat het land bemest moet worden. “We hebben het meestal over emissie (uitstoot, red.) en depositie (neerslag, red.), maar eigenlijk is het inspoelen van bemest water nog een groter probleem als het om stikstof gaat”, zegt Ceulemans. Hij wijst ons op de concrete gevolgen ervan.

Op de grond waar het landbouwwater niet kan komen, komen nog veel bijzondere soorten voor. Ceulemans bakent een vierkante meter af met zijn handen. “Kijk wat we hier zien: schermhavikskruid, pilzegge, biggenkruid, echte guldenroede, liggende vleugeltjesbloem, pijpenstrootje, betonie, reukgras, valse salie, veldzuring, stijf havikskruid, kleine bevernel, tormentil. Dertien soorten op één vierkante meter, gemakkelijk honderd plantensoorten op het perceel. Dat betekent dat hier bijna permanent nectar en pollen ter beschikking zijn voor bestuivende insecten.”

Fruitteelt op de Wijngaardberg. Beeld Vertommen
Fruitteelt op de Wijngaardberg.Beeld Vertommen

Op stukken waar het landbouwwater inspoelt, telt hij slechts vier soorten: felgroen gras, paardenbloemen, brandnetels en boterbloemen. Planten die het goed doen bij veel stikstof, maar andere planten overwoekeren en dus doen verdwijnen.

Het verlies van soorten is een cascade: hoe minder plantensoorten, hoe minder bestuivende insecten, hoe minder vogels, en hoe meer ‘lastige’ insecten. “Waarom zitten we tegenwoordig met zoveel muggen? Omdat er steeds minder vogels, vleermuizen en nuttige insecten zijn die ze opeten.”

‘Vier generaties’

“Vier generaties lang hebben we hier aan fruitteelt gedaan, en nu moeten we door de nieuwe regels verdwijnen”, zei een fruitboer van de Wijngaardberg op ROB-tv en in enkele kranten. Lokale en minder lokale politici waren er als de kippen bij om ook hun verontwaardiging uit te drukken. Dat de fruitboeren hier helemaal niet hoeven te verdwijnen en dat er zeven jaar geleden al een oplossing werd voorgesteld, werd nergens vermeld.

In 2015 werd Ceulemans door de toenmalige Vlaamse regering gevraagd om de situatie op de Wijngaardberg wetenschappelijk in kaart te brengen. Dat deed hij, en hij stelde ook een alternatief voor. Als de fruittelers konden verhuizen naar de aangrenzende akkers in landbouwgebied, waar nu maïs wordt geteeld voor vee, zou een duurzaam geheel van natuur en bos ontwikkeld kunnen worden in het natuurgebied en zouden de fruittelers geen grond of productie hoeven te verliezen.

Een aantal fruitboeren was zeker gewonnen voor het voorstel. Maar door onder andere de Boerenbond werd het getorpedeerd, zegt Ceulemans. “Op een vergadering verwoordde men het toen zo: ‘Iemand van de universiteit komt hier een paar stalen nemen en foto’s maken van bramen en brandnetels, en plots zou de landbouw hier weg moeten?’ Dat je kwetsbare natuur niet kunt verplaatsen maar een fruit- of veeboer wel, speelde geen rol. Dat het hier gaat om zonevreemde landbouw in natuur- en Habitatrichtlijn-gebied evenmin. Het zou dus niet eens landbouwgebied zijn dat zou moeten wijken.”

Rechtsonzekerheid

In elk geval: het voorstel belandde in de koelkast. Even later werd een nieuwe studie besteld om een ander compromis voor te stellen, zegt Ceulemans, maar daarin werd de geldende Europese wetgeving niet toegepast.

“Zo zorg je pas voor rechtsonzekerheid voor boeren. Wat mij nog het meest stoort, is dat wetenschappelijke feiten worden genegeerd en studies op maat van een vooraf genomen beslissing worden besteld. Wees dan gewoon consequent als overheid en maatschappij, lap alle regels aan je laars en doe geen moeite meer voor natuur in Vlaanderen. Vertel er dan wel bij dat de biodiversiteit die hier in dit Habitatrichtlijn-gebied probeert stand te houden uniek is voor Europa en de wereld. Het is niet zomaar een lapje heide of bos.”

Een paar van de 270 runderen van de abdij van Averbode. ‘Hoe graag men het ook wil romantiseren, dit heeft niks te maken met paters die om spirituele redenen enkele koeien hoeden.’  Beeld Tim Dirven
Een paar van de 270 runderen van de abdij van Averbode. ‘Hoe graag men het ook wil romantiseren, dit heeft niks te maken met paters die om spirituele redenen enkele koeien hoeden.’Beeld Tim Dirven

Ceulemans voegt er nog aan toe dat hij absoluut niet tegen landbouw is. “Integendeel, ik heb veel respect voor alle kennis en technieken van onze boeren. Maar meer dan de helft van ons landbouwgebied wordt gebruikt voor veevoer. Bijna al het graan dat we hier kweken, verdwijnt dus in de monden van varkens en runderen. En dat terwijl we om gezondheidsredenen veel minder vlees en zuivel zouden moeten consumeren. Het leeuwendeel van het vlees dat men hier produceert, wordt bovendien geëxporteerd. Maar natuur in natuurgebieden? Geen plaats voor. Komaan.”

Dat minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) niet luistert naar de emotionele argumenten die de voorbije dagen gretig werden gebruikt, vindt Ceulemans moedig. Hij noemt het stikstofplan een goede eerste stap. “Maar er zijn nog veel andere stappen te nemen. Het debat gaat meestal over stikstof, terwijl we eigenlijk over nutriëntenvervuiling moeten spreken. Want er is ook nog zoiets als fosfaat en kalium. Fosfaat, dat ook in mest zit, is even problematisch als stikstof. Door de grote hoeveelheden fosfaat is de kwaliteit van het oppervlaktewater bijvoorbeeld erg slecht. En van kalium weten we nog niet eens welk effect het heeft op het ecosysteem. Daar is nauwelijks onderzoek naar.”

Heide-ijsje

Toch zouden de paters van Averbode gerust nog enkele koeien kunnen houden en die laten grazen op de heide rondom de abdij, zegt Ceulemans. “De natuur zou er goed bij varen, heide moet namelijk begraasd worden. En ik ben er zeker van dat mensen het fijn vinden om tijdens hun wandeling grazende koeien op de heide te zien en daarna in de abdij een heide-ijsje te eten dat van diezelfde koeien komt. Maar dat is natuurlijk een heel ander verhaal dan een intensieve melkveehouderij uitbaten midden in beschermd landschap. Zolang er ergens midden in een natuurgebied aan intensieve landbouw en dus ook aan bemesting wordt gedaan, heeft het geen zin om te investeren in die natuur. Dat is dweilen met de kraan open.”

Bij het verlaten van de Wijngaardberg komt er een man op ons afgestapt. Hij is een van de fruitboeren hier en had ons al gezien terwijl hij in zijn boomgaard aan het werken was. “U bent toch Tobias? Die studie die u zeven jaar geleden heeft gemaakt, kunt u die mij nog eens mailen? Ik herinner me dat we volgens die studie geen grond gingen verliezen. We worden dikwijls tegen elkaar uitgespeeld, door de Boerenbond, de politiek, de gemeente, de media. Maar wij zouden nog overeenkomen. Ik ga een paar andere boeren bellen van wie ik weet dat ze ook openstaan voor uw plan, en dan gaan we nog eens samenzitten. We houden contact.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234