Donderdag 24/06/2021

Oostenrijkse Vorarlbergstreek is een pionier in ecologische houtarchitectuur

De chalet anno 2009

Rood-witte gordijntjes, rustieke geweien, Tirolermuziek en hout. Heel veel hout. Dat was tot voor kort het imago van de Oostenrijkse chalet. Maar de tijden zijn veranderd, en het hout heeft ze overleefd. Meer dan ooit is Oostenrijk een trendsetter in moderne, ecologische architectuur. DMM trok naar de besneeuwde toppen van Vorarlberg, waar men bouwt én jodelt op het ritme van de maan. Door An Bogaerts

Vorarlberg is de meest westelijk gelegen deelstaat van Oostenrijk. Ze grenst zowel aan Duitsland en Tirol als aan Liechtenstein en Zwitserland. De bevolkingsdichtheid in deze relatief kleine staat ligt met iets meer dan 140 inwoners per vierkante kilometer een pak lager dan bij ons (ongeveer 350 inwoners per vierkante kilometer). Kortom, de Vorarlbergers hebben plaats om te bouwen, én plaats om bossen aan te leggen. En dat doen ze ook. De totale bosoppervlakte in Oostenrijk neemt bijna de helft van het land in. Bij aankomst in Vorarlberg, na een uurtje vliegen en twee uur rijden vanuit Zürich, wordt duidelijk dat de bossen hier verre van homogeen zijn. Loofbomen en statige sparren staan hier broederlijk naast mekaar op de heuvelruggen. Ze worden selectief weggekapt zodat toeristen en locals hun vaak adembenemende uitzicht op het bos kunnen behouden.

Oversteken

De bomen die gekapt worden, en dus het hout waarmee gebouwd wordt, blijkt onderhevig te zijn aan trends. Momenteel is de zilverspar of Weisstanne razend populair, zo weet de jonge architect Bernd Frick. Hij verbouwde in Reuthe het wellnesshotel van zijn ouders om honderd meter verderop zijn kantoor en een huis voor zijn broer neer te zetten. Dat huis heeft een strakke, L-vormige structuur en is aan de buitenkant bekleed met lorkenhout. "Lork bevat veel hars", vertelt Frick. "Voor binnengebruik is dat een belangrijk nadeel. Door de warmte kunnen die harsen vloeibaar worden en uit het hout druppen. Buiten is dat wel voordelig, de harsen zorgen daar voor extra weerstand tegen regen, wind en koude." Om die weerstand nog te verhogen, wordt er traditioneel met oversteken gewerkt, kleine afdaken die het onderliggende hout beschermen. Waar die vroeger met krullerig snijwerk werden versierd, zijn zulke oversteken nu onzichtbaar in de architectuur geïntegreerd. "Een belangrijk voordeel van het bouwen in hout is dat je gemakkelijk balken van buiten naar binnen kan laten doorlopen. Geen gevaar voor koudebruggen", aldus Frick. Het terras aan de heuvelzijde van het huis, waar het gezin een spectaculair uitzicht heeft op de natuur, is door diezelfde natuur in verschillende tinten gekleurd. De binnenkant van het terras is nog fel houtachtig oranje, terwijl de buitenkant stilaan vergrijst. "Hier laat men hout nog écht hout zijn", legt Koen De Mesel van het Belgian Woodforum uit. "Bij ons zouden heel wat mensen het niet pikken dat hun hout verkleurt. Sowieso vind je bij ons weinig gelijkaardige woningen. Stedenbouw houdt dat tegen onder het mom van 'uniformiteit'. Hout op de gevel is een taboe, en dus kiest men voor een laag bakstenen, ook al is het skelet van hout. Da's jammer."

In Sulzberg worden we hartelijk ontvangen bij burgemeester Helmut Blank en diens vrouw, hoofd van de toeristische dienst van Bregenz (hoofdstad van Vorarlberg). Zij hebben er bewust voor gekozen om op de eerste verdieping te wonen en beneden te slapen. Alles in dienst van het kilometerslange uitzicht dat ze van op 1.020 meter hoogte hebben. Alle muren en plafonds zijn in zilverspar, de houtsoort die in de omliggende bossen wordt gewonnen. Alle ramen hebben driedubbel glas, dat is in Vorarlberg al een tijdje de norm. Over normen gesproken. De lat blijkt hier heel wat hoger te liggen dan bij ons. De E-waarde van een huis, een maatstaf voor het energieverlies, moet in Oostenrijk E-48 bedragen. Anders kan je bouwvergunningen of subsidies wel vergeten. In Vlaanderen is E-100 nu de norm, in 2010 wordt dat E-80. Het mag duidelijk zijn dat waar de natuur wat meer 'in your face' aanwezig is, dat daar het behoud ervan harder doorweegt.

Maanboek

De vrouw des huizes is helemaal gek van astrologie, net als alle andere Vorarlbergers trouwens. Mevrouw haalt een 'maanboek' boven, Vom richtigen Zeitpunkt, waarin met hand en tand wordt uiteengezet wanneer welke klus het best wordt uitgevoerd. Zo is het morgen, zondag 22 maart, de ideale dag om bomen te kappen. Het is maar dat u het weet. We geven dan ook ineens mee dat de maanstanden waarbij het aanbevolen is om naar de kapper te gaan, deze maand al gepasseerd zijn. De volgende topdagen voor de kapper lopen van 8 tot 11 april, ironisch genoeg vanwege een 'wassende maan'. Iedereen van Sulzberg en ver daarbuiten heeft een maankalender in de keuken hangen. Burgemeester Blank verzekert dat ook hij bij het bouwen van het huis in 2006 nauwgezet naar die kalender heeft gekeken. De houtoverschotten die de bouwwerken in de buurt opleveren, worden in centrale ovens verbrand tot energie die over het hele dorp wordt verdeeld. Ingewikkeld zijn ze niet, de milieumaatregelen die deze streek zo ecovriendelijk maken.

Ook onze koninklijke familie heeft haar hart in Vorarlberg verloren. Koning Albert en koningin Paola trekken bijna jaarlijks naar Schwarzenberg. Paola vierde haar zestigste verjaardag in hotel Hirschen van eigenaar Franz Fetz. Ook Fetz doet tijdens het middagmaal uitspraken als 'hout dat op 3 januari wordt gekapt, brandt niet' en laat ons in zijn hotel bedden zien die wel een heel bijzondere eigenschap hebben. Het hout waaruit de bedden zijn gemaakt, is Zirbe of alpenden, een pijnboomsoort. Dat hout heeft een erg sterke geur en werd door een universitair onderzoek uitgeroepen tot beste hout voor een goede slaap. Het zou namelijk de hartslag verlagen en zo een diepere slaap mogelijk maken. Ons vorstenpaar heeft duidelijk goede research gedaan bij het uitzoeken van een hotel.

Onze laatste halte is een project van architect Hermann Kaufmann, zonder twijfel één van de meest invloedrijke houtbouwers van Europa. Kaufmann was de allereerste die in 2007 de 'Global Award for Sustainable Architecture' in ontvangst mocht nemen. Voor de familie Morscher tekende hij in Mellau een passiefhuis. Via een warmtepomp wordt warmte aan de ondergrond onttrokken en doorheen een ventilatienetwerk over het huis verdeeld. Typisch voor de streek is de gevel, die volledig bezet is met houten shingles. Shingles zijn handgekapte houtplaatjes die één voor één dakpansgewijs op de gevel worden gezet. Voor een passiefwoning is het raam aan de zuidkant van het huis wel erg groot. "Je moet zo'n passiefhuis niet ten koste laten gaan van alles", legt Günther Morscher uit. "Wij wilden graag grote ramen en een open haard, niet echt dingen die thuishoren in een passiefhuis, maar wel onze droom." Het warmtepompsysteem en de mechanische ventilatie hebben de familie Morscher zo'n 22.000 euro gekost. "We moeten daar niet hypocriet over doen, wij gaan daar geen winst meer op maken. Een passiefhuis is pas rendabel over een termijn van 50 à 60 jaar. Maar als de energienormen nóg verhogen, hoeven wij tenminste geen aanpassingen meer te doen aan onze structuur."

Eik, es, zilverspar en vuren zijn de belangrijkste houtsoorten in dit huis. "Let er ook op hoe het hout hier bijna nergens geschilderd of behandeld is", aldus Koen De Mesel. "Uiteindelijk is ook dat een milieuvriendelijke maatregel." Wat bij ons nog een heikel punt is, hout in de badkamer, is hier de normaalste zaak van de wereld. "Hier ligt gerookt eikenhout dat afgewerkt is met een natuurlijke olie", aldus Morscher. "De olie laat nog wat 'werking van het hout' toe, bij vernis kunnen er scheurtjes ontstaan." De slaapkamer is een mooi bewijs van hoe hout geen koudebruggen vormt en van hoe een passiefhuis niet moet inboeten aan warmte. Het donsdeken op het bed van de Morschers is bij een buitentemperatuur van min 10 graden verrassend dun. "Isoleren, isoleren, isoleren", lacht Morscher en hij nodigt ons uit naar Naze's Hus, een rasechte Waldchalet die toch energievriendelijk is én volledig in biologische materialen werd opgetrokken. Eigenaar Ignaz serveert hier de vleesminnende Oostenrijkse keuken en leert in de late uurtjes zijn volk jodelen, waar de hartslag dan weer veel sneller van gaat slaan, ongeacht de houtsoort. n

INFO BELGIAN WOODFORUM Het Belgische houtinformatiecentrum verschaft gratis professioneel advies over houtbouw en het gebruik van hout in en rond de woning., www.woodforum.be of www.hout.be of tussen 10 en 12 u bellen naar 02/219.28.32.

WEEK VAN HET HOUT Net als vorig jaar organiseert het Belgian Woodforum een Week van het Hout. De week loopt van 21 tot en met 29 maart 2009.

Passiefbouw: bezint eer ge begint

In Oostenrijk wordt er massaal aan passiefbouw gedaan. Architecten leggen er zich al van eind jaren tachtig toe op het zo energiezuinig bouwen en verbouwen. Intussen zijn aannemers er ook verplicht om alle sociale woningen volgens het principe van passiefbouw op te trekken. In ons land is passiefbouw een trend van de laatste jaren. "In België heeft men het concept van passiefbouw in hout van het noorden overgenomen en klakkeloos vertaald naar baksteen, maar dat is niet zonder risico", waarschuwt De Mesel. "Bovendien is het belangrijk bouwers te wijzen op het belang van een goede ventilatie. Passiefbouwers die hun meerkost aan isolatie besparen in de ventilatie, komen sowieso bedrogen uit." De 36 bewoners van de sociale wijk Vathorst in het Nederlandse Amersfoort kunnen daarvan meespreken. Daar werd een verband vastgesteld tussen gezondheidsklachten (oog-, neus- en luchtwegproblemen, vermoeidheid, insomnia en hoofdpijn) en een slechte ventilatie van hun passiefwoningen. Moraal: besef dat passiefbouw bij ons nog niet echt is ingeburgerd. De houtbouwsector zit echter niet stil en de systemen voor houten passiefwoningen worden steeds verder verfijnd. Hoe dan ook, louter uit winstbejag kiezen voor passiefbouw, is een slechte motivatie. Bezint eer ge begint. Opvallend is de sterk stijgende interesse van (toekomstige) bouwheren voor houten lage-energiewoningen. De knowhow om dit type houten woningen te bouwen volgens de regels van de kunst is aanwezig in België.

Bouwen in hout

PRO

l Hout onttrekt CO2 aan de atmosfeer en reduceert zo het broeikaseffect.

l Geen koudebruggen en dus ook geen koude- straling of condensvorming.

l Qua thermische isolatie scoort hout 5 x beter dan baksteen, 12 x beter dan beton, 400 x beter dan staal en 1.500 x beter dan aluminium.

l Gezondheid: bij een te laag vochtgehalte geeft hout vocht af. Is het vochtgehalte binnen te hoog, dan zal hout dat vocht opnemen.

l Hout is een licht materiaal en dus ideaal voor de bouw op minder draagkrachtige bouwgronden, of voor het bouwen van verdiepingen en uitbreidingen.

l Bouwen met hout geeft geen hoger brandrisico dan een traditioneel gebouwde woning. In tegenstelling tot andere materialen zal hout bij eventuele brand eerst langzaam verkolen. Het niet-verkoolde gedeelte behoudt zijn sterkte.

l Een skelet in hout hoeft niet per se met een houten gevel afgewerkt te worden. Alle gangbare gevelafwerkingen komen in aanmerking: baksteen, hout, pleister, zink, enz.

CONTRA

l Hout is een natuurproduct dat op zich vatbaar is voor aantasting door schimmels en insecten. Enkel de juiste houtsoortkeuze in combinatie met de juiste (architecturale) bescherming garandeert een lange levensduur voor een bepaalde toepassing.

l Houten woningen zijn gevoeliger voor over- verhitting. De nodige aandacht dient dan ook te worden geschonken aan dakoversteken, balkons, luifels, (houten) zonneweringen, zonneschermen,... Anders worden zonnewinsten een zonnelast.

l Schenk de nodige aandacht aan een geoptimaliseerde akoestische isolatie. Voer de vloeropbouw uit met een verlaagd plafond dat niet rechtstreeks op de vloerbalken wordt opgehangen, vul de spouw met isolatie, verdubbel de massa met afwerkingsplaten en plaats een dekvloer onder uw plankenvloer of parket.

Waar de natuur meer 'in your face' is, is het behoud ervan belangrijker

Wat bij ons nog een heikel punt is, hout in de badkamer, is hier de normaalste zaak van de wereld

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234