Woensdag 01/12/2021

Oost-Europees theater: pendelen tussen heden en verleden

Nooit was er in onze contreien meer Oost-Europees theater te zien dan heden ten dage. Na Europalia speelt nu het Kaaitheater gastheer met het festival East of Brussels. Wat leeft er bij de theatermakers in het voormalige Oostblok?

DOOR WOUTER HILLAERT

BRUSSEL l 'Dans en theater in Oost-Europa, hoe divers ook, verkeert nog steeds in een oriëntatiefase', is de indruk van Petra Roggel, die het programma van East of Brussels samenstelde.

Onder het communisme beleefden de schouwburgen van Riga tot Boekarest hun hoogdagen. Omdat ze de enige plaats bleken waar in bedekte termen vrij over het regime gecommuniceerd kon worden, vormden ze een baken in het leven van een brede laag van de bevolking. Zo waren het in Letland de theaters die onder de Sovjetbezetting het eigen nationale verleden een gezicht bleven geven. Schouwburgen bleken de kerken van het Oostblok: ze stonden in voor een gemeenschappelijk gevoel van spirituele reiniging.

Na de val van het communisme belandde dit officiële theaterbestel bijna overal in crisis. Het verloor zijn politieke rol en een groot deel van zijn subsidies. Totaal onvoorbereid op de vrije markt, gaf het zich over aan makkelijk applaus. In Polen leek de tweehonderd jaar oude theatertraditie even met uitsterven bedreigd. Sloveense groepen speelden door het uiteenvallen van Joegoslavië grote delen van hun afzetmarkt kwijt. En in Litouwen gingen de staatstheaters zelfs jarenlang dicht, op zoek naar een theatertaal voor een veranderend publiek.

Maar tegelijk ontstond een nieuw alternatief circuit, buiten de klassieke theaters en hun rigide structuren om. De regisseurs die nu in West-Europa naam beginnen te maken, zoals de Litouwer Oskar Korsunovas, de Let Alvis Hermanis of de Hongaren Árpád Schilling en Bela Pintèr, komen allemaal uit die marge. Ze pleegden geen vadermoord op hun voorgangers, maar kozen met een eigen groep gewoon een andere, succesvollere rijstrook.

Het is in dat boomende onafhankelijke circuit dat Petra Roggel, zelf van West-Duitse afkomst, haar interesse voor de Oost-Europese podiumkunsten opdeed. "Zeker nu, bijna twintig jaar later, zie je in meerdere steden bijzondere broeihaarden van artistieke creativiteit. Omdat vele makers moeilijkheden ondervinden met financiering, logistiek en speelplekken, kiezen ze sneller voor visual arts, maar ook performance en moderne dans zijn in opmars. In Tallinn gebeuren op dat vlak heel rare dingen. Ook Boekarest is erg interessant."

Voor Roggel gaat het om een tussenfase. "Het einde van het communisme was voor artiesten de totale explosie van alles wat ze kenden. Plots moesten ze bijstellen. Binnen theater en vooral dans is het voormalige Oostblok dan een tijd overspoeld en beïnvloed door Westerse producties, maar daar lijkt men nu genoeg van te hebben. Er is een pauze ingetreden, rond de vraag: wat hebben we zelf in huis? Terugkeren gaat niet, je kunt enkel op onderzoek gaan naar nieuwe vormen. Zo kiezen meerdere Sloveense en Kroatische makers de weg van een hardcore postmodernisme, vanuit de pure theorie. Elders zie je andere wegen. Maar overal lijkt men de Wende nog volop aan het verteren."

Uit wat ze op haar reizen naar Oost-Europa zag, koos Roggel voor East of Brussels een erg divers aanbod. Het festival opent met de dub- en zigeunermuziek van Ersatzmusika, een ensemble van de Russische veelkunstenares Irina Doubrovskaja. Het Hamburgse duo Deufert en Plischke vertaalt in Directory 3: Tattoo de architectuur van lege socialistische buildings uit Sofia en Boekarest in eigen bewegingsmateriaal. En ook de Roemeense choreograaf Eduard Gabia heeft het over leegheid in 8 days a week. "Zijn onderzoek naar hoe een ruimte verandert door de posities van de dansers, doet erg minimalistisch aan", aldus Roggel. "Die leegheid gaat voor mij over een bredere Oost-Europese kwestie: als je alles behalve jezelf verloren hebt, wat doe je dan?"

Zelf kijkt Roggel benieuwd uit naar Back in the USSR van het Art & Shock Theatre uit Kazakstan. "Op die voorstelling kwamen we toevallig uit door een fascinerende foto van drie meisjes met vlechten en een vlag. Ze hebben het over opgroeien in een ex-Sovjetstaat. We vroegen de dvd op, maar die is na twee jaar nog altijd niet gearriveerd. We hebben hem intussen via een andere weg te pakken gekregen, maar dat zegt veel over de andere manier van communiceren bij Oost-Europese makers. Als ik naar Art & Shock een mail stuurde, lazen ze die wel, maar replyen hoefde voor hen niet. Ik ga er maar vanuit dat ze hier zullen staan."

Wat al deze Oost-Europese producties hier kunnen bijbrengen, is volgens Roggel net hun diversiteit. "Hun grote creativiteit in het vinden van nieuwe vormen is anders dan in West-Europa. Hier zie ik intussen veel ongeschreven richtlijnen: dat moet, en dat mag niet! Deze producties kunnen dat opnieuw in vraag helpen stellen. Als wij ze soms eendimensionaal vinden, ligt dat dan enkel aan hen?"

East of Brussels loopt van 13 tot 20 feb in het Kaaitheater: www.kaaitheater.be

Meer Oost-Europese producties op komst

Naast East of Brussels spelen dit seizoen nog boeiende Oost-Europese producties in de Lage Landen:

Faust, Eimuntas Nekrosius: In België was Nekrosius nog zelden te zien, en dat is een lichte schande. De Litouwer maakte van klassiekers als Macbeth en Hamlet sobere, maar prachtige ensceneringen, die van theater terug een echte kunst maakten. Over Faust schreef de Italiaanse pers: "een dwarse interpretatie van Goethe, in een hypnotiserend en verbazingwekkend ritme." Op 7 feb in Amsterdamse, 9 feb in Rotterdamse en 11 feb in Utrechtse Stadsschouwburg (www.menofortas.lt)

Krum, Krzysztof Warlikowski: de topvoorstelling van het Avignon Festival 2005, naar een tekst van de Israëlische schrijver Hanoch Levin (die Ruud Gielens dit seizoen ook nog ensceneert in de KVS). De Pool Warlikowski maakt er met zijn uitstekend spelende ensemble TR Warszawa een moderne Tsjechov van, die zijn langzame ritme gebruikt om des te straffer in te werken. Op 7-8 mei in de Singel, www.desingel.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234