Zaterdag 03/12/2022

'Oost- en West-Berlijn zijn nog altijd twee andere werelden'

Hoe verenigd is Berlijn vandaag, 25 jaar na de val van de Muur? Een antwoord komt uit een hoek waar u het misschien niet verwacht, het Berlijnse voetbal. In het Westen speelt eersteklasser Hertha, in het Oosten de tweedeklasser Union. Ooit verenigd in hun haat voor de Stasi-club Dynamo, zijn ze vandaag elkaars rivalen geworden.

Marita zag hem voor het eerst in een Oost-Berlijnse danszaal, eind jaren zestig. Niet veel later waagden ze samen een dansje. Ze werden verliefd. Wat Marita zo aantrekkelijk aan hem vond? Die vraag had ze duidelijk niet verwacht. Ze lacht, denkt even na, en zegt: "Helmut was anders dan de rest. Hij was - hoe zal ik dat zeggen - westerser."

Vandaag, meer dan veertig jaar later, zitten Marita, Helmut en hun intussen 43-jarige zoon Ralf Klopfleisch in de hoofdtribune van het Olympisch Stadion, de imponerende thuishaven van de West-Berlijnse eersteklasser Hertha Berlin. De club speelt hier vanavond tegen VfB Stuttgart.

De familie Klopfleisch bestaat uit supporters van de fanatieke soort. Supporters met een bijzondere geschiedenis ook. Vader Klopfleisch werd vorig jaar gekroond tot Hertha-supporter van het jaar. Het was een beloning voor zijn fenomenale trouw aan de club.

Helmut Klopfleisch, opgegroeid in Oost-Berlijn, was zes toen hij, midden jaren vijftig en aan de hand van zijn vader, zijn geliefde club voor het eerst zag spelen. De jongen zou blijven komen, ook als zijn vader twee jaar later sterft. "Een jongen van acht die op zijn eentje naar het voetbal gaat, dat kunnen wij ons vandaag niet meer voorstellen", zegt hij, tussen twee prangende speelfases door. "Maar toen was dat de normaalste zaak van de wereld."

Aan Helmuts voetbalfeesten komt een abrupt einde als in augustus 1961 wordt gestart met de bouw van de Muur. Hertha Berlin speelde in die dagen nog in de Plumpe, een inmiddels afgebroken stadion op een boogscheut van de Muur, helaas voor de dan dertienjarige Helmut aan de westelijke kant ervan. "Om de matchen toch nog te kunnen volgen, trok ik samen met andere Oost-Berlijnse supporters naar de grensovergang Bornholmer Strasse, waar we onze ploeg konden horen spelen. Tot de Volkspolizei onze 'samenscholing' uit elkaar kwam drijven."

Jarenlang zou Klopfleisch' clubliefde een zuiver platonische liefde blijven. Tot hij het reizen ontdekt. Als DDR-burger mag hij onder bepaalde voorwaarden wél de bevriende naties binnen het Oostblok bezoeken. Zo is Klopfleisch erbij als Hertha in 1979 de kwartfinale van de Europabeker speelt op het veld van Dukla Praag. Klopfleisch schakelt vandaag nog altijd in een hogere versnelling als hij erover vertelt. "Hertha won, en de volgende dag mocht ik als special guest naar het spelershotel. Samen met de spelers hebben we toen een busrit gemaakt door Praag. Onvergetelijk."

Klopfleisch groeit in de tijd uit tot soort mascotte, niet alleen van Hertha, maar van het hele West-Duitse voetbal. Dat heeft ondertussen ook de Stasi in de smiezen. In 1982 stuurt Pierre Littbarski, sterspeler van de Mannschaft, de familie Klopfleisch een kaartje uit Spanje, waar dan het WK voetbal wordt gespeeld. Het kaartje zal nooit bij de bestemmeling in Oost-Berlijn arriveren.

Nog datzelfde jaar wordt Klopfleisch aangehouden. De Stasi wil het fijne weten over zijn contacten met het Westen, verhoort hem dagenlang in gevangenis van Hohenschönhausen, maar zonder succes. Klopfleisch zegt niets, en wordt daarvoor gestraft met een reisverbod.

In 1986 dient de familie Klopfleisch een aanvraag in voor een definitief vertrek naar het Westen. Drie jaar later, enkele maanden voor de val van De Muur, mogen ze vertrekken. "Ik was er allesbehalve blij mee. Mijn moeder lag op dat ogenblik op sterven. Mijn vraag of ik ons vertrek mocht uitstellen, werd geweigerd. Het was nu of nooit, zeiden ze. We zijn gegaan. Vijf dagen later is mijn moeder gestorven. Hun laatste kans om ons het leven zuur te maken, hebben ze niet gemist."

Animositeit

Tijdens de rust neemt de familie Klopfleisch ons mee naar de vipbar. Onder het genot van een stevige worst en een al even stevige pint ventileert de pater familias zijn onbegrip voor het heimwee naar de DDR, dat vooral in het oosten van de stad wel eens de kop opsteekt. "Ik begrijp daar niks van. Hebben ze het dan niet veel beter nu? Waar hebben die mensen in hemelsnaam toch heimwee naar? 'Sommige dingen waren wél goed', zeggen ze dan. Ik zou niet weten welke. Niets was goed in de DDR. Niets."

Klopfleisch spreekt het niet tegen. De val van de Muur heeft de verdeeldheid niet helemaal uit de stad gehaald. Tussen het rijkere, iets nettere West-Berlijn en het minder gegoede, wat sjofele Oost-Berlijn bestaat vandaag ontegensprekelijk een zekere animositeit. Een animositeit die zich ook duidelijk in het voetbal manifesteert. Hertha Berlin, de eersteklasser uit het westen, versus Union Berlin, de tweedeklasser uit het oosten. De rivaliteit is vandaag soms groot. Terwijl er ooit, voor de val van de Muur, nog een 'geheime' vriendschapsband was.

"Onze zoon heeft zelfs nog voor Union gespeeld", zegt Marita Klopfleisch. "Die vriendschap tussen de twee Berlijnse clubs had veel te maken met een gemeenschappelijke vijand. Zowel bij Hertha als bij Union waren ze tegen Dynamo Berlin, de club van de Stasi. Dat schiep een band, die na de val van de Muur als vanzelf verdween."

Mannen met baarden

Van de geheime band tussen Union en Hertha, bestaat nog een tastbaar bewijs. Eind 1988 nam de beroemde Hertha-supporter Pepe Mager een singletje op. 'Pepe's Freunde hinter Stacheldraht', heette het ding. Op de A-kant staat een zelf gecomponeerde Hertha-hymne, op de B-kant een in de DDR opgenomen ode aan Union. 'Stimmung in der Alten Försterei', heette dat lied.

An der Alten Försterei is de naam van het stadion waarin tweedeklasser FC Union vandaag nog altijd speelt. Hier, diep in het oosten van de stad, ontmoetten we Christian Arbeit, de atypische woordvoerder en stadionomroeper van de club.

Net als bij Helmut Klopfleisch ontstond de clubliefde van Arbeit al als kind, toen hij aan de hand van vader zijn eerste match beleefde. "Minder dan van het voetbal was ik onder de indruk van de sfeer", zegt Arbeit. "Union was toen al een andere, wat speciale club. Hier kwamen de mannen met de baarden naartoe. Union was anti-Dynamo, de ploeg van Stasi-minister Erich Mielke, al werd dat nooit met zoveel woorden gezegd.

"Openlijke kritiek, dat kon niet in de DDR. Dus gebeurde het op een indirecte manier. Dat was zo in de muziek, en dat was ook zo in het voetbal. Zo waren er de legendarische spreekkoren tijdens de derby's tussen Dynamo en Union. Telkens als de spelers van Dynamo een muurtje opstelden, begonnen de supporters van Union te roepen. Die Mauer muss weg!

"De toenmalige vriendschap tussen Hertha en Union moet je op die manier begrijpen. Het was een subtiele vorm van kritiek tegen het systeem. Toen dat systeem verdween, was die 'geheime' vriendschap haar bestaansreden verloren, en maakte ze plaats voor een zekere onverschilligheid."

Voor die onverschilligheid was een goede reden. "Union was begin jaren negentig plots een onbeduidende ploeg geworden. We hadden geen geld, van modern management kenden we niks. De club belandde van de ene in de andere crisis."

Multinationals

De wederopstanding kwam er pas in 2009. Union promoveerde toen naar de tweede klasse, een seizoen later ontmoette de club daar het dat jaar gedegradeerde Hertha Berlin. "Pas vanaf dan waren we rivalen. Uiteindelijk was dat niet meer dan logisch. Voor de jongere supporters was de oude vriendschap hoogstens nog een vage herinnering, voor de oudere had ze haar betekenis verloren. Dus kreeg je een verhouding die normaal is, in een stad met twee voetbalploegen in dezelfde liga."

Alleen is Berlijn geen stad als alle andere. Dit is een stad met een unieke geschiedenis. En die speelt ook in de rivaliteit tussen de twee clubs nog altijd mee. "Oost-Berlijn is absoluut anders dan West-Berlijn", zegt Arbeit. "Breng mij geblinddoekt naar om het even waar in de stad, en ik zeg je binnen de twee seconden of ik in het oosten dan wel in het westen ben. Dat heeft, denk ik, alles te maken met de verschillende geschiedenis. Meer dan veertig jaar lang is er de twee stadsdelen anders gebouwd, anders geleefd, anders opgevoed en anders gedacht. Na de val van de Muur zijn die verschillen niet zomaar verdwenen.

"Bovendien is er ook nog altijd een economisch verschil tussen oost en west. In een stad als Essen (in het Ruhrgebied, JdP) vind je een stuk of tien beursgenoteerde bedrijven, in het hele oosten zijn er hoogstens twee. Meteen weet je ook waarom er geen enkele ploeg uit het oosten in de eerste klasse speelt. Oké, ik sluit zeker niet uit dat Red Bull Leipzig erin slaagt om dit seizoen naar de Bundesliga te promoveren. Maar is dat een club uit het oosten, of is dat de club van de multinational Red Bull?

"Wat het oosten ongetwijfeld anders maakt dan het westen, is die enorme economische crisis waar we na de Duitse hereniging door moesten. Die crisis was verwoestend, maar heeft ons op een bepaalde manier ook met elkaar verbonden. Op kleinere schaal hebben we dat ook met Union meegemaakt. Om in de tweede klasse te mogen spelen, moest ons stadion in 2008 grondig gerenoveerd worden. Daar hadden we geen geld voor, dus hebben we de supporters aangesproken.

Meer dan 2.000 fans zijn op onze vraag ingegaan. Samen hebben ze het stadion klaargemaakt voor de tweede klasse. Het resultaat is niet alleen dit prachtige stadion, maar ook een unieke, niet te verbreken band tussen supporters en club. Misschien zijn we die manier zijn we nog altijd die aparte ploeg die we ook in de DDR-tijd waren."

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234