Zondag 31/05/2020

Buitenland

Ook voor Europa dreigt volgend jaar de vertrumping

Marine Le Pen, voorzitster van het extreemrechtse Front National, dingt mee naar het hoogste ambt in Frankrijk volgend jaar.Beeld AFP

Steekt Donald Trump ook de democratieën van West-Europa aan? Het grote stembusjaar dat straks aanbreekt, met presidentsverkiezingen in Frankrijk en parlementsverkiezingen in Duitsland, zal het leren. Overal, ook in Italië, Nederland en Oostenrijk, lopen de populisten warm. Of hoe de jaren 30 dan toch terug van weggeweest lijken.

Alsof de grenzen van het Europese incasseringsvermogen nog niet bereikt zijn, alsof de eindeloze crisis niet volstaat – die van de euro, de terreurbestrijding, het vluchtelingenbeleid, de brexit en een Wallonië dat 28 lidstaten voor schut zette met zijn legitieme maar laattijdige bezwaren tegen het Ceta-verdrag – komt nu ook Donald Trump binnengebroken. Als een dief in de nacht, als de boodschapper van verder onheil.

Want laat ons er geen doekjes om winden. In Europa vangt straks een verkiezingscyclus aan die, in het licht van al het voorgaande en de zege van de blanke woede in de VS, niet alleen erg spannend maar stilaan ook zorgwekkend wordt. Wat als Trump ook onze contreien aansteekt?

Het begint volgende maand al, op 4 december. In Italië heeft premier Matteo Renzi, een sociaal-democraat, zichzelf in de voet geschoten door de hervorming van de Senaat aan een referendum te onderwerpen en zijn eigen lot in de waagschaal te leggen. De eurosceptische Vijfsterrenbeweging van Beppe Grillo staat te likkebaarden.

Nog in december wordt in Oostenrijk de presidentsverkiezing overgedaan. Eerder dit jaar legde Norbert Hofer van de nationalistische en xenofobe Vrijheidspartij (FPÖ) het met een flinterdun verschil af tegen Alexander Van der Bellen, de groene kandidaat. Hofer vocht de uitslag aan en kreeg gelijk: de herkansing lonkt. Wint Hofer, dan belooft hij strengere grenscontroles, versnelde uitzettingen en scherper toezicht op de islam.

Volgt, in maart, ons bovenste beste buurland. De voorbije jaren ging de populariteit van Neerlands stokebrand Geert Wilders als een jojo op en neer. De vluchtelingencrisis en ’s mans uitspraken over de ‘testosteronbommen met baarden’ die hij in moslimmannen bespeurt, geven Wilders de wind in de zeilen.

In mei staan we pas voor de echte lakmoesproef. Dan kiest Frankrijk, na de Tweede Wereldoorlog samen met Duitsland de motor van de Europese eenmaking, een opvolger voor François Hollande. Het zou het cynisme voorbij zijn als het glazen plafond in Parijs uitgerekend doorbroken raakt door de extreemrechtse pasionaria Marine Le Pen. Hoewel Le Pen zich distantieerde van Trumps misogyne uitspraken kraaide ze woensdag een en al victorie. Op het avondjournaal trok ze fel van leer tegen de Franse elites – lees: iedereen die niet voor haar of het Front National stemt. Dat ze als steenrijke politica en advocate zelf deel uitmaakt van de elite? De vraag gleed smetteloos van haar af.

Aan het einde van de electorale rit, in het najaar van 2017, trekken ook de Duitsers stembuswaarts. Zelfs de oerdegelijke Angela Merkel wordt belaagd. Bij de recente deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt, Baden-Württemberg en Rheinland-Pfalz haalde Alternative für Deutschland (AfD), een pas drie jaar geleden opgerichte formatie, overal zetels binnen. Reken maar dat ook AfD fors druk op de ketel zal zetten.

Dit alles speelt zich in het oude West-Europa af. In het Polen van de reactionaire PiS-partij, in het Hongarije van Viktor Orban of het Slowakije van Robert Fico zit het populisme vandaag al aan de knoppen. Verder oostwaarts, in het Turkije van Erdogan en het Rusland van Poetin, wordt het pleit beslecht in het voordeel van de autocraten. Nu brexiteers en trumpisten het vrije Europa ook op de westflank bedreigen, lijkt het vangnet zich helemaal te sluiten.

Het zijn onbehaaglijke tijden. Een korte, persoonlijke uitweiding ter illustratie: één plank in mijn boekenrek zit echt wel onder het stof. Ik vind er werk terug als Super-State. The New Europa and its Challenge to America van Stephen Haseler, De ontdekking van Europa. Een geschiedenis van de toekomst van Mark Heirman, of nog, The European Dream van Jeremy Rifkin. Zelfs het hartstochtelijke pleidooi dat Daniel Cohn-Bendit en Guy Verhofstadt in 2012 nog hielden, Voor Europa!, staat er verweesd bij.

Minder idealistische literatuur is in de plaats gekomen: van de even scherpe als onfortuinlijke Walter Benjamin bijvoorbeeld, de Duitse Jood die in het Spaanse Port-Bou de dood koos. Van de Franse diplomaat Paul Morand ook, die in het sublieme Venises de neergang van Europa vaststelt. Morand, die met het Vichy-regime gecollaboreerd had, vond een geestesgenoot in cultuurpessimist Oswald Spengler, auteur van de toenmalige bestseller Der Untergang des Abendlandes. Bezwaarde lectuur is het ongetwijfeld, maar ze helpt om ons tijdvak te monsteren, en te bekijken of de stelling klopt dat de jaren 30, met hun even simplistische als gevaarlijke verlokkingen, weer door Europa waren.

Volgens ULB-socioloog Dirk Jacobs, die onderzoek deed naar de Europese identiteit, veeleer wel: “Ook nu hebben zich diepgaande economische veranderingen voltrokken”, zegt hij. “In het Westen profiteren vandaag nog maar weinig mensen van het neoliberalisme en betaalt de middenklasse de prijs via stringente besparingen. Rechtse populisten profiteren van de crisis om migranten de zwartepiet toe te schuiven, zeker de moslims, en voort te bouwen op de reële dreiging van terrorisme.”

Beeld DM

Barroso bij Goldman Sachs

Gelukkig houdt de Deense eurocommissaris voor Mededinging, Margrethe Vestager, het Europese huis nog overeind door haar besluit om Apple een fiscale correctie van 13 miljard euro op te leggen. Geen enkele EU-staat zou er in zijn eentje in geslaagd zijn de multinational zo’n les te leren. Maar het recente Commissie-nieuws dat de opinie vooral bijbleef, ging over José Manuel Barroso en Neelie Kroes.

De oud-commissievoorzitter ging zonder scrupules voor Goldman Sachs aan de slag, de zakenbank die de Griekse rekeningen mee hielp verdoezelen, terwijl Kroes, Vestagers voorgangster, plots in de Bahama Leaks opdook. Wat kunnen huidig voorzitter Juncker en zijn team in dit klimaat nog doen om Europa’s appeal weer op te krikken?

Volgens Jacobs staat de Unie alleszins onder druk, een terugslag van fouten die lang geleden zijn begaan. “Europa was in de eerste plaats een project tot eengemaakte markt met vrij verkeer van goederen, kapitaal en personen. Er werd te weinig gewerkt aan een Europese publieke ruimte en identiteit. Dat wreekt zich nu we de ene na de andere beleidscrisis beleven.”

Alleen bij groenen en liberalen ziet Jacobs nog Europese ambities, de wil om het project sterker te maken. “De meeste politici zwijgen vandaag liever over Europa, terwijl de nood aan een strategie die verder gaat dan de eenheidsmarkt nog nooit zo groot geweest is, al is het maar om geopolitieke redenen.”

Meer ongelijkheid

Er mag in Europa dan volop gedroomd worden van diplomatieke en militaire slagkracht, Stephan Keukeleire van de Faculteit Sociale Wetenschappen (KU Leuven) hoedt zich voor te hoog gegrepen agenda’s.

“De vraag luidt of meer Europa op dit moment een antwoord levert op een tastbaar probleem als werkgelegenheid”, zegt Keukeleire. “Dat lijkt me de eerste verklaring voor het feit dat miljoenen mensen voor dit soort partijen blijven kiezen. Kijk naar Zuid-Europa, waar de jeugd massaal zonder werk zit. Waren de postcrisismaatregelen in Griekenland efficiënt? Neen, want zowel de armoede als de ongelijkheid zijn schrikbarend toegenomen. Het gaat er niet om of we voor vrijhandel zijn of tegen, het beleid moet rekening leren houden met de implicaties van zijn keuzes. Niet alleen voor de winnaars, zeker ook voor de verliezers. Die zijn talrijker dan aangenomen wordt.”

Onmiskenbaar heeft het succes van het populisme – een term die Keukeleire liever mijdt omdat hij “onrecht doet aan legitieme verzuchtingen” – ook sociaal- en etnisch-culturele wortels.

“We moeten ons uiteraard zorgen maken over racisme en xenofobie, maar we moeten ook beseffen dat migratie en sociale veranderingen voor veel mensen reële gevolgen hebben. De komst van nieuwe bevolkingsgroepen met een andere visie op bijvoorbeeld de man-vrouwverhoudingen heeft concrete gevolgen waar traditionele partijen te weinig rekening mee houden. Europa moet misschien een paar beleidsopties herzien, zoals het vrij verkeer van personen en Schengen. Hoe moreel hoogstaand de politieke correctheid ook is, ze kan ons de voeling doen verliezen met wat echt onder de burgers leeft. Dan krijg je Donald Trump, Le Pen, Wilders en het AfD. Europa drijft graag op een ethisch superioriteitsgevoel, maar het mag niet blind zijn voor de realiteit.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234