Zondag 25/07/2021

'Ook linkse politici zijn neoliberaal'

We bezweren met zijn allen crisis na crisis, maar zien niet dat we in een utopie geloven. Beweert filosoof Hans Achterhuis. 'Het neoliberale denken heeft ons in een houdgreep en het is net zo utopisch als het communisme. De retoriek is identiek, de gevolgen zijn net zo desastreus.' Ilse Degryse

Filosoof Hans Achterhuis moet toegeven dat hij zelf ook jaren lang verblind is geweest. "Ik zag niet dat er een neoliberale utopie bestond en ik denk de meeste mensen niet. Omdat ze als een vanzelfsprekendheid werd gebracht. Bij elke bezuinigingsronde belden journalisten me op om me naar mijn mening te vragen. Dan zei ik: "Dat is een pragmatische keuze, het moet maar weer." Het verzet tegen die besparingsmaatregelen sprak me niet aan. Ik zag niet in dat er een ideologie achter zat die door een kleine groep neoliberale denkers al gedurende enige decennia als een consistente kritiek op de verzorgingsstaat ontwikkeld was. Ik heb het mezelf vaak verweten dat het zo lang heeft geduurd voor uiteindelijk mijn ogen opengingen."

Dat gebeurde toch. De economische crisis van 2008 zette de eminente filosoof aan het denken en dat resulteerde in het boek De utopie van de vrije markt (2010). Daarin ontmaskerde hij de ideologie van het neoliberalisme met al haar verleidelijke en verwoestende kanten. Intussen is een tweede crisis ons koud in de nek gevallen en dat verleent Achterhuis' analyse een hernieuwde urgentie. Vandaag, zaterdag, is de filosoof te gast op het boekenfestival Mind the Book in de Gentse Vooruit. Hij gaat er in debat met de Vlaamse liberale denker Dirk Verhofstadt, die pas een bundel uit heeft - De open samenleving onder vuur - waarvoor ook Achterhuis een bijdrage schreef.

In De utopie van de vrije markt toont Achterhuis overtuigend aan dat het neoliberalisme net als iedere utopie wel degelijk een manifest heeft, de roman Atlas Shrugged van de Joods-Amerikaanse filosofe Ayn Rand (1905-1982). In Europa heeft het boek nooit een groot lezerspubliek bereikt, maar in de Verenigde Staten wordt het door velen beschouwd als het belangrijkste boek na de Bijbel. Het heeft de denkbeelden van miljoenen Amerikanen beslissend beïnvloed, onder wie ook die van Alan Greenspan, de vroegere president voorzitter van de Fed, de Amerikaanse centrale bank. Achterhuis: "Ook hier komt het nu een beetje in de belangstelling. De Nederlandse premier Mark Rutte (VVD) liet onlangs weten dat Ayn Rand voor hem een groot voorbeeld is en een grote geest, die hij als liberaal wil navolgen."

Ayn Rand werd in 1905 in Sint-Petersburg geboren als Alissa Rosenbaum. De Oktoberrevolutie, twaalf jaar later, bracht het gezin aan de bedelstaf. Berooid en beroofd zwierf ze jaren door Rusland, en dat vervulde Alissa met een grote weerzin jegens het communisme. Toen ze in 1926 de kans kreeg om naar de Verenigde Staten te verhuizen, aarzelde ze geen moment. Ze nam een andere naam aan en ontwierp een geheel eigen, alternatieve filosofie, het objectivisme, die ze in het "meeslepende"(dixit Achterhuis) Atlas Shrugged fictief gestalte gaf.

Hans Achterhuis: "In Atlas Shrugged beschreef Rand een totaal nieuwe utopie die de hedendaagse mensheid zou moeten inspireren. Ze noemde het de utopie van de begeerte. Het boek schetst een samenleving in de bergen van Colorado die helemaal in marktrelaties is gedacht. De superindustriëlen en de topbankiers zijn er naartoe verhuisd en leven er hun vrijemarktkapitalisme volledig uit. Iedereen produceert, concurreert en handelt met elkaar. Niets wordt uit betrokkenheid of vriendschap geschonken, alles moet door eigen arbeid worden verdiend. Een regulerende overheid is er uiteraard niet. Als je er gaat wonen, moet je de gelofte afleggen dat je nooit zomaar iets voor een ander zult doen en dat je zelf ook nooit afhankelijk zult zijn van een ander. Je bent een helemaal zelfstandig individu, los van andere mensen. Het dollarteken staat centraal, greed is good. Altruïsme is moreel verwerpelijk, delen met anderen een volstrekt irrationele handeling."

"Natuurlijk is zo'n situatie totaal onleefbaar. Utopisten stellen zulke onmenselijk hoge eisen dat we daar niet aan kunnen voldoen en elkaar dus vanzelfsprekend gaan bedriegen. Net zoals aan elke utopie ligt aan Rands ideologie een mensbeeld ten grondslag dat één menselijke eigenschap geweldig uitvergroot, in dit geval de begeerte. In de socialistische utopie was dat het altruïsme. Als je zo'n eenzijdig mensbeeld in de praktijk brengt, krijg je niets dan gehuichel. In de Sovjet-Unie werd ontzettend gehuicheld. Die functionarissen die zogezegd het volk dienden, woonden wel in mooie datscha's buiten Moskou. Ayn Rand verzette zich hevig tegen elke vorm van bedrog; mensen moesten keihard maar wel eerlijk met elkaar concurreren, vond ze. In de praktijk hebben we gezien dat dat niet werkt. De superkapitalisten hebben de boel belazerd. Dat heeft de kredietcrisis wel blootgelegd."

Greed is good, zegt Ayn Rand zonder verpinken. En zij was de inspirator en zelfs goeroe van Alan Greenspan, de man die twee decennia de wereldeconomie heeft bestierd?

"Absoluut. Alan Greenspan ging voluit voor de ideologie van Rand. Natuurlijk kon hij die niet in al haar utopische radicaliteit uitdragen, maar hij probeerde het zoveel als mogelijk. Hij geloofde vurig in een kapitalisme met zo min mogelijk staatsbemoeienis als ideale vorm van maatschappelijke organisatie. Hij was ervan overtuigd dat er een intrinsieke harmonie van alle private belangen tot stand zou komen als de vrije markt maar vrij spel kreeg. Greenspan deed negentien jaar lang geen enkele poging om de marktkrachten te beteugelen. Intussen weten we waar het toe geleid heeft: de ene financiële bubbel werd met de ander opgelost, totdat uiteindelijk alles oorverdovend uit elkaar knalde."

Het is makkelijk om in te zien dat in de hyperkapitalistische VS alles in het teken van de dollar staat, maar hier, in Europa? Met onze goed uitgebouwde verzorgingsstaten?

"Europeanen zijn minder vatbaar voor utopieën dan Amerikanen, dat klopt. Wij hebben gewoon die geest niet. Amerika heeft altijd een geloof gehad in het licht op de berg. Het land is ontstaan vanuit het verlangen om een nieuwe, betere werkelijkheid in het Westen te scheppen en dat geloof zit nog diep in de Amerikanen. Wij zijn meer bezadigd, zeker na de twee wereldoorlogen die ons geteisterd hebben. We onderkennen dan ook minder makkelijk de utopie en zien niet in hoe mensen als Alan Greenspan ze predikten.

"Maar ondertussen is ook Europa wel degelijk in de ban van de neoliberale utopie. Het is ook hier als soort van neutraal idee overheersend geworden in de economie. Zelfs linkse politici zijn, hoe gek het ook klinkt, neoliberaal. De Europese Unie is zonder meer een neoliberaal project geworden. In Griekenland en Italië zijn bankiers van Goldman Sachs aangesteld om de economie recht te trekken."

In uw boek toont u dat het neoliberalisme geen resultaten heeft geboekt. Het heeft niet alleen geleid tot een verschraling van de menselijke relaties, een kwarteeuw neoliberale globalisering resulteerde ook in minder groei. Van 1951 tot 1980 bedroeg die gemiddeld 4,8 procent, van 1989 tot 2009 3,2 procent. Waarom blijft het neoliberalisme dan toch zoveel mensen mobiliseren?

"De grote aantrekkingskracht van Ayn Rands utopie ligt in het anarchistische pleidooi voor het sterke, vrije en creatieve individu dat zich niet wenst te conformeren. Het neoliberalisme spoort mensen ertoe aan voor zichzelf te zorgen en vooral geen afhankelijk slachtoffer te worden. Dat spreekt aan. Maar wat je zegt, klopt: al heeft de kredietcrisis aangetoond dat economie en maatschappij vastlopen en dat het zo niet langer kan, toch gaan we op dezelfde manier door. Kijk naar Amerika, daar wint het neoliberalisme zelfs nog aan belang met de Tea Party."

In het neoliberalisme wordt de vrije markt beschouwd als een natuurlijk gegeven dat zich ongehinderd moet kunnen ontwikkelen. U toont aan dat er heel wat overheid nodig was voor de vrije markt rond het begin van de negentiende eeuw kon ontstaan.

"Klopt. Er waren regeringsmaatregelen voor nodig, soms zelfs geweld, om de vrije markt te creëren. Dat was voor mensen een heel nieuwe zaak, ze waren het niet gewend om in markttermen te denken. Intussen zijn we natuurlijk allemaal versmald tot een homo economicus. We zijn allemaal hebzuchtige individuen geworden die voortdurend willen wat onze buren hebben. Het idee van de mimetische begeerte van de Franse filosoof René Girard is wat dat betreft verhelderend. De mimetische begeerte gaat verder dan simpele hebzucht. We denken allemaal dat we autonoom en authentiek zijn en niemand achterna hollen, maar in feite willen we dingen niet om het object zelf maar omdat een ander ze heeft. Dat leidt tot een voortdurende schaarste. Het is een soort race vooruit die niet te winnen valt want we willen altijd meer. De hele economie draait daar vandaag op.

"Ook de bonussen bij banken en bedrijven zijn er een goed voorbeeld van. Twintig jaar geleden waren er geen bonussen. Toen waren bankiers nog een soort hoge ambtenaren die beseften dat ze ook maatschappelijke plichten hadden. Dat idee is verdwenen in de jaren negentig. Plotseling werden het snelle jongens die wilden scoren en de hoogste bonussen binnenhalen. Empirisch onderzoek heeft aangetoond dat bonussen niet werken. Niet alleen voor de maatschappij leiden ze tot onverantwoorde risico's, ook voor de aandeelhouderswaarde werken ze averechts. Als je mensen uit het bankwezen anoniem ondervraagt, geven ze dat ook toe."

Is de mens de voorbije twee decennia dan slechter geworden?

"Neen, dat geloof ik niet. De homo economicus lijkt me op zich moreel niet beter of slechter dan de vele menselijke variaties die hem in de geschiedenis zijn voorafgegaan. Je moet hem gewoon geen perverse prikkel als een bonus voorhouden. Natuurlijk zeg je ja als iemand je die aanbiedt. Dat zou ik misschien ook doen.

"Wat mij betreft, zijn mensen niet goed en niet slecht, maar je moet ze een beetje in toom houden. Ik geloof sterk in instituties die ons in de goede richting duwen. Daarvoor val ik terug op de filosofe Hannah Arendt. Zij toonde aan dat het nazisme in Duitsland zo'n aanhang kon verwerven doordat de instituties van de rechtsstaat waren weggevallen. Iets gelijksoortigs is in de economie gebeurd. Daar golden vroeger ideeën die verhinderden dat de ongelijkheid te groot werd. Die zijn weggevallen. Er zouden weer regels moeten komen die ons maat doen houden."

Moet de overheid het bonussysteem dan bijvoorbeeld verbieden?

"Dat zou moeten, maar ik besef dat dat heel moeilijk is. Ik kan hier aan tafel makkelijk zeggen dat het neoliberalisme gekeerd moet worden, maar of het haalbaar is binnen de huidige Europese context? Ik weet het niet. Dat zeg ik heel eerlijk. Ik vrees dat het daar al te laat voor is. Kun je in de Europese Unie het neoliberalisme beteugelen en daarmee riskeren dat de euro in elkaar stort? Dat is misschien nog veel erger."

Een artikel in The Economist riep vorige maand op om de banksector niet te demoniseren. Bent u het daarmee eens?

"Neen. Bankiers tonen veel te weinig dat ze zich verantwoordelijk voelen. Ik vind het onbegrijpelijk dat ze die bonussen blijven innen, terwijl ze weten dat hun gedrag tot waanzinnige staatsschulden heeft geleid. Ik vind ze zonder meer schuldig. Dat bij Dexia bijvoorbeeld nog bonussen worden uitgekeerd, vind ik pervers."

Zijn we niet allemaal schuldig? We hadden het net over de mimetische begeerte die in ieder van ons zit.

"Ik denk dat als je mensen op de plaats van de bankiers zou zetten, de meesten het net zo zouden doen. Ik heb ook eerlijk in mijn boek gezegd: toen de grote bubbel er was, deed iedereen mee. Ik ook hoor. Ook de gewone consument kocht snel wat aandeeltjes. Iedereen riep toen ook dat je dat moest doen. Begeerte had veel meer mensen in haar greep dan alleen de bankiers. Alleen: de bankiers zagen de crash aankomen en gingen gewoon maar door. Mij kun je dat niet verwijten met mijn kleine aandeeltjes."

U bent heel negatief over het neoliberalisme en toch is het voor u geen scheldwoord, schrijft u?

"Het gaat mij er als filosoof niet om moreel te veroordelen, maar om de menselijke en maatschappelijke verhoudingen zonder vooringenomenheid te bestuderen. Ik heb vrij veel discussies gevoerd met 'liberale' politici. Velen zeiden: 'Ik ben geen neoliberaal, ik ben gewoon liberaal.' Maar wat ze aanhangen, is een nieuw soort radicaal denken dat frontaal botst met het traditionele liberalisme. De grote liberale denker van de vorige eeuw was John Rawles. Hij stelde zich de vraag hoeveel ongelijkheid je in een samenleving kunt verdragen. Als ongelijkheid nodig was om mensen onderaan te stimuleren om te werken zodat ze beter af zouden zijn, mocht dat in zijn model. Bij Rawles waren mensen nog op elkaar betrokken. In het neoliberalisme is dat helemaal anders.

"Ik ben zelf heel erg liberaal. De marktsamenleving vind ik een ontzettend mooie uitvinding, alleen moet ze wel gereguleerd worden. De techniek van het geld heeft mensen echt geëmancipeerd. Het heeft het moderne, vrije individu mogelijk gemaakt. In traditionele samenlevingen zat je vastgekluisterd aan je eigen kringetje. Als je iemand betaalt voor een waar of een dienst, ben je niet meer persoonlijk aan die persoon gebonden. Ik denk ook dat onzekerheid bij de nieuwe economie hoort. Het vaste geloof dat de overheid alles van wieg tot graf voor ons regelt, is achterhaald. Mensen zijn boos omdat de waardevastheid van hun pensioen bedreigd is. Dat kan ik begrijpen, maar we zullen ermee moeten leven dat we op dat punt geen zekerheid kunnen hebben. Voor ons geluk is het ook niet zo belangrijk."

Hoezo niet? Iedereen wil toch zekerheid in het leven?

"Er is vrij veel onderzoek gedaan naar wat ons als mens gelukkig maakt. Wat blijkt? Mensen worden gelukkiger als ze eerst arm zijn en dan wat rijker worden. Maar dan komen ze op een bepaald welvaartsniveau en willen ze steeds meer en dat maakt voor hun geluk helemaal niets uit. Waar worden we wel gelukkig van? Van de goede relaties die we met elkaar hebben, met familie en vrienden."

Waarom hebben de linkse partijen niet meer succes? Het neoliberalisme is toch een gepasseerd station, zou je denken.

"Dat is een hele grote vraag. Toen er twee jaar geleden verkiezingen waren in Nederland, schreef een vriend van mij een groot redactioneel artikel. De verkiezingsleuze van de liberalen was toen: 'Voor de economie'. Volgens mijn vriend was dat een open doel voor links, want de economie was naar de knoppen gegaan in de tijd dat de liberalen in de regering zaten. Je kon dus gewoon zeggen dat zij verantwoordelijk zijn voor de huidige situatie.

"Links heeft die kans totaal niet gegrepen. Het is hun niet gelukt om een alternatieve ideologie, met de nadruk op solidariteit en gelijkheid, in een mooi, aansprekend programma zichtbaar te maken. Links heeft zich de voorbije jaren altijd heel defensief opgesteld. De culturele en ideologische hegemonie van het neoliberalisme werd stilzwijgend aanvaard. Dat verwijt ik ze wel."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234