Maandag 26/09/2022

InterviewCatherine Belton

‘Ook in het Westen is Poetin nog niet uitgestreden’: voormalig Moskou-correspondent Catherine Belton

President Poetin in het Kremlin in 2015. Beeld REUTERS
President Poetin in het Kremlin in 2015.Beeld REUTERS

Voormalig Moskou-correspondent Catherine Belton schreef een boek over de mannen met wie de Russische president Poetin zich omringt. Deze week verscheen haar boek in Nederlandse vertaling. ‘Poetins legitimiteit als president is gebaseerd op zijn populariteit, en als die begint te dalen kunnen ze hem de uitgang tonen.’

Eric Brassem

Ze sprak tientallen sleutelfiguren – zakentycoons en technocraten – in de hofhouding van Poetin. Allemaal jarenlang onderzoek van Catherine Belton, voormalig Moskou-correspondent van de Financial Times, voor haar boek Poetins mannen. Sommige van haar bronnen, die veelal anoniem aan het woord komen, zijn nog steeds aan Poetin verbonden; anderen zijn in ongenade gevallen en eerder geneigd openlijk te praten.

Veel van de personen rond Poetin in Beltons boek, van de oligarch Roman Abramovitsj tot veiligheidschef Nikolai Patroesjev, figureren sinds de jongste Russische inval in Oekraïne op westerse sanctielijsten, of ze stonden daar al op sinds 2014, toen Rusland de Krim annexeerde.

Als Belton één ding duidelijk maakt, dan is het wel hoezeer Poetin alle oligarchen in een wurggreep houdt, wat de vraag oproept of die westerse sancties tegen hen wel zin hebben. Toch wel, denkt ze. “De oligarchen kunnen niet Poetins kamer binnenlopen en hem zeggen dat hij de oorlog moet stoppen. Dan zouden ze worden opgesloten of in een psychiatrische kliniek belanden.” Maar, zegt Belton, een groot deel van de elite is wel degelijk ongelukkig met de oorlog, hetzij omdat ze westers georiënteerd zijn, hetzij omdat ze hun westerse belangen in rook zien opgaan. Onvrede binnen de elite kan op den duur een probleem vormen voor Poetin, zeker als de economische sancties tegen Rusland ook de bevolking gaat bijten.

Journalist Catherine Belton. Beeld ANP / TT News Agency
Journalist Catherine Belton.Beeld ANP / TT News Agency

Totaal niet hierop voorbereid

“Op dit moment gelooft de bevolking de staatspropaganda. Niemand wil geloven onderdeel te zijn van een land dat elders wreedheden begaat. Maar hoelang de staat nog het verhaal kan hooghouden dat ze Oekraïense nazi’s bevechten, valt te bezien. Als ontevredenheid ook binnen de bredere bevolking toeneemt, kunnen elitegroepen in een positie raken om problemen voor Poetin te creëren. Zijn legitimiteit als president is gebaseerd op zijn populariteit, en als die begint te dalen kunnen ze hem op een gegeven moment de uitgang tonen.”

Niet alleen zakenlui zien zich in hun belangen geschaad, denkt Belton. “Neem de buitenlandse inlichtingendiensten, die afhankelijk zijn van integratie met het Westen om hun operaties uit te voeren om ons te ondermijnen. Hun netwerken zijn vernietigd nu Rusland zo’n internationale paria is. Ook in de economische vleugel van de regering waren velen totaal niet hierop voorbereid. Ze verwachtten dat Poetin de actie zou beperken tot Donetsk en Loegansk.”

Wie Beltons boek leest, ziet een rode lijn in Poetins activiteiten sinds hij in de jaren tachtig KGB-agent was in Dresden. Op zijn kantoor werd hard gewerkt aan de ondermijning van het Westen, door steun aan antidemocratische krachten, tot en met de terroristische Rote Armee Fraktion. “Voor de Sovjet-Unie waren we gewoon nuttige idioten”, zegt een ex-terrorist in haar boek. “Ze gebruikten ons om het Westen te ontwrichten en er chaos te zaaien.”

Ander onderdeel van het KGB-werk was het smokkelen van hoogwaardige technologie en het witwassen van geld. Poetin behoorde tot de factie van de ‘progressieve’ KGB’ers, in de beschrijving van Belton: zij zagen aankomen hoe de Sovjet-Unie gestaag ineenstortte door de vermolmde communistische planeconomie. Nog voor de val van de Muur in 1989 brachten ze zoveel mogelijk van hun netwerken en zakelijke belangen in veiligheid.

Poetin kwam begin jaren negentig terecht in Sint Petersburg, en schopte het tot viceburgemeester. Op die post werkte hij samen met andere ‘siloviki’ (ex-KGB’ers) en de lokale maffia, bij de grootschalige verduistering van gemeenschapsgeld. Terwijl ze zo miljoenen opstreken, verdienden andere handige jongens, die goede banden onderhielden met president Jeltsin en diens kliek, miljarden met de overname van staatsbedrijven.

Poetin vertrok in 1996 naar Moskou, kwam bovendrijven als hoofd van de FSB, zoals de voortzetting van de geheime dienst KGB heette, en werd in 1999 door Jeltsin aangewezen als de man die het land zou wegleiden van chaos en de dreigende terugkeer naar het communisme.

Poetin brak de politieke macht van Jeltsins oligarchen

Belton beschrijft nauwgezet hoe Poetin de politieke macht van Jeltsins oligarchen brak, en de ‘siloviki’ gestaag ’s lands economie en de politiek in hun greep kregen. Hét symbool van die machtsstrijd was de aanval van de rijkste Rus op dat moment, Michail Chodorkovski, die zich niet voegde naar Poetins wensen. Zijn oliebedrijf Yukos werd hem afhandig gemaakt, en hij verdween in 2005 acht jaar naar een strafkamp. Alle oligarchen wisten toen: Poetin is de baas, wie niet gehoorzaamt kan alles verliezen.

Toch, vertelt Belton, heeft de ‘paranoïde’ Poetin de miljardairs graag aan boord. Aan de vooravond van de annexatie van de Krim, in 2014, riep hij ze bijeen. Toen durfde nog één magnaat tegen te sputteren, zo vernam ze van een goed ingevoerde bron. Maar toen Poetin afgelopen 24 februari, enkele uren na het begin van de invasie, weer 37 multimiljardairs optrommelde, bleef het stil, vertelt Belton, die ‘een handvol’ van de aanwezigen sprak.

“Ze hadden niets te zeggen over zijn besluit om ten oorlog te trekken. Het is desastreus voor hun zakenimperiums. Al die decennia die ze hebben besteed aan hun posities op westerse markten, alle miljoenen die ze hebben gespendeerd om hun reputatie in het Westen te beschermen, dat alles ligt nu aan flarden. Een verblijf in ‘fort Rusland’ kan nog steeds leuk zijn als je geld hebt, maar voor hen lijkt het toch een beetje op een luxe gevangenkamp, na al die jaren de wereld rondreizen in privéjets en jachten.”

Financieel bijdragen

Op de vraag of oligarchen onder druk staan om financieel bij te dragen aan Poetins oorlogsinspanningen, zegt Belton dat we daarvan wel mogen uitgaan. Dat was al lang onderdeel van Poetins corrupte systeem. “Soms werden miljardairs door het Kremlin gevraagd om geld uit te geven aan projecten als het steunprogramma voor tijgers, of het bouwen van voetbalstadions. Misschien zouden ze dat als Openbare Werken beschouwen en daarom niet corrupt.”

Maar dergelijke verzoeken zijn niet vrijblijvend. “Een tycoon uit het Jeltsin-tijdperk vertelde me: we zijn afhankelijk, we moeten op goede voet met het Kremlin blijven om onze rijkdom te behouden. Dus als we een telefoontje krijgen met de vraag of je 1 of 2 miljard dollar aan dit of dat project kan bijdragen, dan kunnen we niet weigeren.”

Ruslands bekendste tycoon, Roman Abramovitsj, speelt een schimmige rol in de oorlog. Hij staat op de sanctielijst, omdat zijn staalbedrijf volgens onder meer de Britse regering staal levert voor Russische tanks. Abramovitsj besloot voetbalclub Chelsea te verkopen en de netto opbrengst te doneren aan de ‘slachtoffers’ van de oorlog. Volgens Belton valt nog te bezien wat hij bedoelde met ‘netto’ opbrengst. “Ook maakte hij niet duidelijk of hij Russische slachtoffers of Oekraïense slachtoffers bedoelde.”

In maart dook Abramovitsj opeens op aan de zijde van de Russen die met Oekraïense vertegenwoordigers onderhandelden over een bestand. Pal na de bijeenkomst vertoonde hij vergiftigingsverschijnselen. Misschien was dat een waarschuwing van de haviken in het Kremlin, zegt Belton.

Zeer harde standpunten over het Westen

Volgens haar was Abramovitsj in 2014 ‘een van de stemmen van gezond verstand’ die Poetin probeerde te weerhouden van een grootschalige invasie in Oekraïne. “Toen werkte het. Maar ik denk dat Abramovitsj in 2022 niet dezelfde toegang tot Poetin had. Sinds de coronapandemie spreekt die alleen echt met mensen als Nikolai Patroesjev, het hoofd van de Veiligheidsraad, die zeer harde standpunten over het Westen hebben.”

Uit Beltons boek wordt duidelijk hoezeer de denkwerelden van Poetin en Patroesjev overeenkomen. Maar of hij diens geestelijke vader genoemd kan worden is de vraag. Toen Poetin aan de vooravond van de invasie uitlegde dat Oekraïne eigenlijk geen staat is, en de Oekraïners geen volk, verkondigde hij eigenlijk geen nieuws. Belton: “In zijn eerste interview ooit, in 1992 toen hij net werd benoemd tot locoburgemeester van Sint-Petersburg, beschuldigde hij de bolsjewieken ervan de tragedie te veroorzaken waarmee Rusland werd geconfronteerd. De bolsjewieken hadden het land opgedeeld in republieken die voorheen niet bestonden. Zij hadden Oekraïne gecreëerd.”

Geld doorsluizen

Een fascinerend onderdeel van Beltons boek gaat over de samenwerking tussen oligarchen, nazaten van nationalistische emigranten en KGB’ers om conservatieve, pan-slavistische en Russisch-orthodoxe waarden uit te dragen. Ze moesten het Kremlin een ideologie verschaffen om het post-communistische vacuüm op te vullen, en weerwerk te bieden tegen westerse organisaties als die van miljardair George Soros, die de waarden van democratie en rechtsstaat uitdragen.

Spin in het web is Konstantin Malofejev, die naast miljardair en bestuurder van staatstelecombedrijven ook de Russische contactman met westerse extreemrechtse organisaties is. Ook is hij oprichter van de schimmige Vasily de Grote Stichting. Pal voor de Russische annexatie van de Krim in 2014 en de door Rusland geleide opstand in Oost-Oekraïne, organiseerde Malofejev samen met zijn rechterhand Igor Girkin een grootschalige pelgrimstocht met orthodoxe relieken uit een Grieks klooster, waarbij ze ook de Krim en Kiev aandeden.

Malofejev en zijn stichtingen speelden vlak daarna een rol in het doorsluizen van geld naar de opstandelingen in de Donbas. Igor Girkin – door Nederland gezocht wegens het neerhalen van vlucht MH17 – werd leider van de opstand. Welke rol Malofejevs stichting nu in de oorlog speelt weet Belton niet precies. “Hij staat op de sanctielijst van de Europese Unie voor zijn financiering van de oorlog in Oekraïne in 2014. Ik ben er vrij zeker van dat hij nog steeds erg actief is op dit gebied; hij is zeker bezig met het aanwakkeren van staatspropaganda via zijn tv-netwerk.”

‘Poetin hoopte waarschijnlijk dat zijn strategische corruptie sterker zou zijn’

Belton benadrukt in haar boek dat Poetin met zijn ‘KGB-kapitalisme’ niet alleen zijn eigen land heeft gecorrumpeerd, maar dat hij datzelfde, via de oligarchen, probeert te doen in het Westen. Toch lijkt hun invloed beperkt te zijn geweest, als je de recente harde westerse sancties en militaire steun in ogenschouw neemt, beaamt Belton. “Poetin hoopte waarschijnlijk dat zijn strategische corruptie sterker zou zijn, dat het westerse antwoord veel zwakker zou zijn. Ik denk dat hij uit de Amerikaanse terugtrekking uit Afghanistan opmaakte dat de regering-Biden intern verdeeld was.”

Maar Poetin zet niet alleen de strijd in Oekraïne voort, ook in het Westen is hij nog niet uitgestreden, denkt Belton. Poetin rekent erop dat westerse politici druk op Oekraïne zullen uitoefenen om hem daar voordelig te laten wegkomen, naarmate ze meer te maken krijgen met protesten over de stijgende kosten van het levensonderhoud.

Poetin mag ook hopen op een ommezwaai in de Amerikaanse politiek, vreest Belton. “De midterms komen eraan, en over twee jaar zijn er presidentsverkiezingen. Als Poetin dan nog steeds in Oekraïne vecht en Trump het presidentschap wint, dan krijgen we ook een heel ander beeld in Oekraïne.”

Catherine Belton: De mannen van Poetin. Hoe de KGB Rusland heroverde en vervolgens de strijd aanging met het Westen, Prometheus, 608 blz. € 27,50

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234