Donderdag 28/10/2021

Ook gesmaakt door echte astronauten

Met The Martian - over een astronaut die het in zijn eentje op Mars moet zien te rooien - komt er alweer een nieuwe film uit in de categorie 'wetenschappelijk accurate sciencefiction', waar ook Interstellar en Gravity ondergebracht zitten. De nadruk in Hollywood lag altijd op de fiction, nu is het resoluut de beurt aan de science. Een gunstige evolutie?

Een logische in elk geval. In een tijdperk waarin geeks en nerds de nieuwe supersterren zijn - godbetert Mark Zuckerberg is een icoon - hoeft het niet te verbazen dat wetenschap een prominente plaats krijgt in Hollywood, dat we nooit vies hebben geweten om op de kar van een trend te springen. Maar ergens is het ook wel vreemd: is de blockbuster immers niet bij uitstek het filmgenre van de fantasie?

Jawel natuurlijk, maar nergens staat er geschreven dat wetenschap fantasie zou moeten beknotten. Integendeel. Een vaak gehoorde kritiek op superheldenfilms en CGI-spektakels is dat de spanning eruit glijdt van zodra onze suspension of disbelief zo hard gerekt wordt dat ze knapt. Een filmreeks als Fast & Furious is amusant, maar de grootschalige stunts zijn ondertussen wel bijna Road Runner-cartoons geworden: je zorgen maken om het lot van de personages doe je allang niet meer, omdat hun capriolen zo ver weg staan van de werkelijkheid. Zorg je daarentegen voor gegronde actie en een fysica die ook op aarde standhoudt - pakweg: John Wick, Mad Max: Fury Road - dan verhoog je alleen maar de spanning. Omdat je als kijker voelt dat de personages aan dezelfde wetten gebonden zijn als jezelf. Je gaat denken: wat zou ik doen in die situatie?

Dat gaat dubbel op voor The Martian: Mark Watney (Matt Damon) is alleen op zijn vernuft, zijn koelbloedigheid en zijn wetenschapskop aangewezen om te overleven op de meest onherbergzame plek die je je kunt indenken. "I'm gonna science the shit out of this", zegt hij op een bepaald moment. De auteur van het boek waarop de film is gebaseerd, Andy Weir, beschreef zijn creatie zelf als "MacGyver in de ruimte".

Veel van de spanning van de film is te danken aan het feit dat Watney geen cinematografische omweggetjes gebruikt: geen deus ex machina's, geen onverwoestbaar superheldenlijf. Net daarom is hij een held voor wie je onvoorwaardelijk kunt supporteren. Getuige daarvan de enthousiaste publieksreacties, positieve recensies en een enorm succesvol openingsweekend dat een kleine 50 miljoen euro in het laatje bracht.

Moet realisme altijd en overal de eerste prioriteit zijn? Dat natuurlijk ook weer niet. Vaak zijn er erg goede redenen om wetenschap even te laten voor wat het is. Zo duren ruimtereizen met de technologie die wij ons kunnen voorstellen honderdduizenden jaren. In sf-reeks Babylon 5, daarentegen, beweegt het vaartuig volgens maker J. Michael Straczynski met "the speed of plot": het schip gaat exact zo snel als het verhaal nodig heeft. In The Martian doen ze iets gelijkaardigs: door de hogere zwaartekracht zou Watney niet normaal kunnen stappen, hij zou een beetje moeten schuifelen. Maar schuifelen levert zelden frisse cinema op: skippen dus.

Verhaal staat altijd voorop

Verder zijn wetenschappelijke onjuistheden zelden de oorzaak van het falen van een film, wel een symptoom van algemene slordigheid en een zeker je-m'en-foutisme ten opzichte van de kijker. Wanneer het ruimtestation in Sunshine zwaartekracht heeft, stel je je daar geen vragen bij. Je gaat ervan uit dat het schip daar een of andere machine voor inschakelt, en dat die geen uitleg behoeft in het verhaal. Maar wanneer in Armageddon een asteroïde een grotere aantrekkingskracht heeft dan de maan, kun je alleen maar denken: weten die mensen wel waarmee ze bezig zijn?

Met andere woorden: goed gebruik van wetenschap trekt je mee in de plot, slecht gebruik stoot je ervan af. Het verhaal staat altijd voorop. Een enorme zandstorm scheidt Mark Watney in het begin van The Martian van zijn team. Zulke zandstormen bestaan niet op Mars, en dat weet scenarist Drew Goddard ook, maar: "Zonder storm geen dramatische gebeurtenis om het verhaal op gang te trekken."

Dus The Martian mag valsspelen en Armageddon niet? Toegegeven, het verschil tussen 'goede' en 'slechte' wetenschap klinkt arbitrair. Wanneer Peter Parker door een radioactieve spin gebeten wordt en daardoor superkrachten krijgt, kraait er gaan haan naar, maar wanneer Lucy de oude mythe dat we maar 10 procent van onze hersenen gebruiken, als kapstok aanwendt, is dat totaal ongeloofwaardig. Welnu, de enige steekproef die je kunt gebruiken, is: kun je je suspension of disbelief opschorten? Zo ja, dan heeft de film je mee en dan doet al de rest er maar weinig meer toe. Is het antwoord nee, en begin je je meer en meer te ergeren aan details, dan gaat het mis in meer dan het wetenschappelijke departement alleen.

Discussie over 'the real thing'

Wetenschapper Rhett Allain gaat nog eentje verder: hij zegt dat zelfs deels incorrecte wetenschap in popcultuur het begin kan zijn van een discussie over the real thing. Zo beweerde acteur Christopher Lloyd onlangs nog fier te zijn elke keer als iemand naar hem kwam om te zeggen dat hij wetenschapper is geworden dankzij Back to the Future. De houding telt, meer dan de feiten. Wetenschap is ook een gevoel van optimisme en verwondering.

Daarom dat NASA nu volop zijn rug onder The Martian heeft gezet, en dat ook echte astronauten gek zijn van de film (kijk maar naar de review van ruimteverkenner Clayton Anderson). Fysici als Sidney Perkowitz en Ralph Llewellyn - grote critici van Hollywood-wetenschap - zijn op een gelijkaardige manier blij met Interstellar en Gravity, niet zozeer omdat elk detail op zijn plaats zit, maar omdat wetenschap wordt gezien als de oplossing van de proactieve mens: met genoeg vindingrijkheid, intelligentie én fantasie kunnen we ons uit de grootste problemen redeneren.

Films hebben volgens die denkwijze een eigen, beperkte impact op de manier waarop we tegen onoverkomelijke tegenslagen aankijken. In tijden van ecologische crisis is dat niet onbelangrijk. Zo krijgt iets als The Martian zomaar even een maatschappelijk nut, een eigen heldhaftige missie. Willen we onze aardkloot redden, dan hebben we net als Mark Watney nog maar één optie: we're gonna have to science the shit out of this.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234