Maandag 18/01/2021

Ook Danneels torst zijn kruis

Zelden had een Belgische kardinaal een gepastere voornaam dan God-fried Danneels. Ook de rest van zijn persoonlijkheid past bij zijn functie: zijn verzoenende stem, zijn vermogen om mensen op hun nummer te zetten zonder ze te kwetsen, of ze nu Devillé, Ratzinger of Wojtyla heten. Zelden zetelde in Mechelen een man met zoveel strategisch doorzicht als deze Danneels.

WALTER PAULI

Het was een bescheiden feestviering, woensdag, in de Sint-Romboutskathedraal in Mechelen, waar Godfried Danneels zijn zilveren bisschopsjubilieum vierde. In 1977 werd deze rondbuikige West-Vlaming (geboren in 1933) tot bisschop van Antwerpen gewijd. Het was het noodzakelijke tussenstation, zo bleek, om amper twee jaar later al naar Mechelen-Brussel te kunnen verhuizen en daar Leo-Jozef Suenens op te volgen. Toen vroegen velen zich af of de relatief onbekende Danneels - hij was tot dan vooral professor geweest aan de Leuvense faculteit theologie - geen te kleurloos figuur zou zijn om in de voetsporen te treden van een wel zeer flamboyante persoonlijkheid als Suenens. Straks zullen velen hopen dat de opvolger van Danneels niet te fel zal afwijken van de lijn die hij heeft uitgezet.

Niet dat Danneels een superstar is. Daarvoor is hij te gedegen, te weinig bijzonder vooral. Danneels is evangelisch gedreven, maar geen radicaal. Hij komt goed over op tv, maar maakt geen indruk als charismatische persoonlijkheid. Als hij dat nodig vindt, laat hij een andere klok luiden dan die van Rome, maar tegelijk neemt hij in België afstand van oppositiegroepen waarmee hij geen goede dialoog mogelijk acht. Dat slaat zowel op Rent-a-Priest als op de conservatief-katholieke achterban van Alexandra Colen. Danneels zag hoe het katholieke onderwijs en de verzorgingsinstellingen bleven groeien, maar hij kon de abortus- en een euthanasiewet niet verhinderen. Tijdens zijn jaren kende de kerk in België geen grote interne twisten. Maar ze liep wel verder leeg, en de kern van de katholieke gemeenschap, de praktiserende, diepgelovige katholieken, is kleiner dan ooit.

En toch. Wie de zaken met een beetje perspectief bekijkt, snapt dat juist in dat 'niet gek doen' het grote talent van Godfried Danneels ligt. Terwijl het in België rustig bleef, zag Danneels hoe Nederland moeilijkheden met Rome kreeg, hoe de Parijse aartsbisschop Lustiger conflict na conflict uitlokt in zijn stad, hoe Jacques Gaillot zijn bisdom werd ontnomen, hoe in Duitsland de affaire-Küng de kerk verdeelde, noem maar op. België lost zijn problemen nog altijd intern op, zonder bloedvergieten.

Dat wil de katholieke gemeenschap hier zo houden, ook na Danneels. Men weet inmiddels precies wanneer de kardinaal ten laatste de paus zal vragen om af te treden. In 2008 wordt hij immers 75, de statutaire leeftijd voor bisschoppen om de fakkel - in hun geval de staf - door te geven aan een opvolger. Over die opvolger zul je Danneels officieel niets horen zeggen, zeker niet in de pers. Ten eerste zou dat tactisch onverstandig zijn, omdat niet Danneels, maar het Vaticaan bisschoppen benoemt. Ten tweede is hij loyaal genoeg om het spel te spelen zoals dat hoort, en een uittredende aartsbisschop wordt altijd geconsulteerd over zijn mogelijke opvolger, al beslist uiteindelijk Rome. Als Danneels naar het publiek stapt, verbrandt hij zijn interne kanalen.

"En Danneels is een meester in dat spelletje", zegt een theoloog met bijna veertig jaar Vaticaan-ervaring. "In de jaren tachtig huldigde het Vaticaan de politiek om vooral conservatieve figuren te benoemen. Toen in Gent het afscheid naderde van de reactionaire bisschop Van Peteghem heeft Danneels Rome de kandidatuur van Arthur Luysterman aangepraat. Luysterman had op zijn cv staan: 'vicaris van het leger', en dat klinkt altijd positief in het Vaticaan. Overal ter wereld zijn die legeraalmoezeniers zonder uitzondering joviale types met een conservatieve inborst en een rechts politiek gemoed. Nu was Luysterman een notoire uitzondering. Danneels wist dat drommels goed, want hij was het die, zeer vooruitziend, Luysterman al in 1986 had aangespoord om een ommetje via het leger te maken en zo zijn cv op te poetsen."

Niet dat het altijd lukt. In 1991 kreeg niet alleen Gent maar ook Namen een nieuwe bisschop. Daar was er geen manoeuvreren meer aan: het moest en zou André-Mutien Léonard worden, een theoloog van de strikte lijn en met goede contacten in Rome (hij was toen al lid van de Internationale Theologische Commissie). Er braken in Namen moeilijke tijden aan, met een seminarie dat gesloten werd en conflicten met mensen die zich 'katholieken van de basis' noemden, maar Léonard zette door. En inmiddels is Léonard alleen maar hoger op de informele hiërarchie geklommen, zelfs tot het punt dat hij in het Vaticaan de prestigieuze 'Vasten-retraite' voor Johannes-Paulus persoonlijk mocht leiden.

"Ook Danneels weet dat Léonard heel veel kans heeft om in Mechelen-Brussel zijn opvolger te worden", zeggen belangrijke prominenten uit de Belgische katholieke gemeenschap. Hij beseft dat, en spreekt er in besloten kring wel eens over."

Of Léonard, die goed tweetalig is, en bovendien uitstekende contacten heeft met de koninklijke familie (hij en Boudewijn keken graag samen naar de sterren, Albert en Paola kennen hem al sinds hij nog gewoon professor was in Louvain-la-Neuve), een goede zaak voor Vlaanderen zal zijn, valt af te wachten. Want hoewel de macht van een aartsbisschop zeker niet overschat mag worden, kan hij toch zijn stempel drukken. En vooral in de universitaire wereld, in casu aan de katholieke universiteiten te Leuven en te Louvain-la-Neuve, heeft men geen zin in een kardinaal die zich met alles en nog wat gaat moeien en de universitaire wereld benadert vanuit een strak Romeins oogpunt. Tot wat dat kan leiden, zagen we de voorbije week, toen tot in het Vaticaan stemming gemaakt werd rond het embryo-onderzoek aan de UCL (DM 16/12).

"In alle discretie heeft de KU Leuven zich allang gewapend tegen zo'n eventueel ingrijpen", zegt een betrokkene. Waarover gaat het? Sinds 1968 hadden de bisschoppen zich nauwelijks met het concrete beleid bemoeid. Ze hadden voldoende vertrouwen in rectoren als Piet De Somer, Roger Dillemans en André Oosterlinck. Dat kwam natuurlijk ook omdat bisschoppen en rectoren in principe op dezelfde lijn zaten, dat ze allemaal vonden en vinden dat de ze in Leuven verstandig, gelovig en loyaal genoeg zijn om de kerkelijke richtlijnen juist te interpreteren. Maar dat zou kunnen veranderen met een rigoureus iemand, en in Namen heeft Léonard al getoond dat hij zo iemand is."

Ook het Vaticaan zat niet stil. Toen de Vaticaanse Congregatie voor Katholiek Onderwijs in de late jaren tachtig een ontwerptekst schreef die allerlei beperkingen oplegde aan katholieke universiteiten liet de Leuvense rector Dillemans in Rome zeer duidelijk en dus on-Vaticaans weten wat Belgische katholieken dachten: "We don't see the need for a Vatican document on the task and status of a catholic university."

In België regelen ze hun zaken liever zelf. Zo gebeurde het dat onder Dillemans en Oosterlinck, zonder veel ruchtbaarheid, de universitaire reglementen op essentiële punten werden aangepast. Dat was om allerlei andere redenen nodig, onlangs bijvoorbeeld om de associatie tussen de Leuvense universiteit en de katholieke hogescholen vorm te geven. "Maar een niet ongewenst neveneffect was wel dat de bisschoppen afzagen van hun oude machtspositie (een meerderheid in de Inrichtende Macht). Nu is het zelfs in theorie niet meer mogelijk dat de bisschoppen eenzijdig beslissen betreffende de universiteit, op twee uitzonderingen na: een eventuele afschaffing van de faculteiten godgeleerdheid en kerkelijk recht kan niet zonder hen, en de 'vaste benoeming' van professoren in die faculteiten moet door hen bekrachtigd worden, wat neerkomt op een vetorecht.

Een Leuvense Hans Küng is dus uitgesloten?

Een insider: "De bisschoppen kunnen inderdaad geen theologen meer zelf benoemen en zodra zij zo'n theoloog hebben aanvaard, kan zij hem niet meer aanpakken om louter dogmatische redenen. Vroeger hadden ze ook inspraak bij bevorderingen maar ook die is afgeschaft."

Hebben de bisschoppen zich dan laten rollen?

"Neen. Danneels is intelligent en kent alle consequenties. Zie het vooral positief. Het is geen tégen-verhaal. Het is voor de KU Leuven bedoeld. Ook Danneels vindt dit de beste bestuursvorm om het onderwijs en het onderzoek in Leuven alle kansen te geven. En dat de bisschoppen de ultieme controle uit handen geven, so be it. Die controle was trouwens theoretisch, want in de praktijk wordt Leuven al dertig jaar bestuurd door de rector en zijn team."

En dat kan een nieuwe aartsbisschop nooit meer terugdraaien?

(Grijns) "Dat is een niet ongewenst neveneffect van het vorige neveneffect."

Zo handelt Godfried Danneels: gedreven, gelovig, maar ook realistisch. Het maakt hem misschien niet geliefd, zeker niet razend populair, maar hij wordt wel gewaardeerd, erkend als een prelaat die deze moderne tijden begrijpt. "Danneels is een zegen voor de Belgische gelovigen", zegt een priester die zichzelf in de "uitgesproken progressieve hoek" van de katholieke kerk situeert, "alleen begrijpen velen dat niet altijd."

Maar hoe Danneels dan te doorgronden? Wel, Danneels is niet te begrijpen zonder zijn voorganger Suenens. Een bijzondere man, die Suenens. Hij was het die tijdens het Tweede Vaticaanse Concilie conservatieve curie-kardinalen tegensprak en dwarsboomde; hij was een van de eerste kardinalen die in interviews publiek afstand nam van de paus. Suenens was ook een kingmaker eerste klas. Alle goede Vaticaan-analisten zijn het erover eens dat hij in niet minder dan drie pausverkiezingen een bepalende rol speelde, en meer nog, dat hij zowel bij Paulus VI (1963), Johannes I als II (beiden 1978) in het winnende kamp zat.

In België was Suenens, tenminste voor het grote publiek, het gezicht van vele kerkelijke veranderingen van de jaren zestig en zeventig: van priesters die hun toga inruilden voor neutralere kledij tot het Latijn dat vervangen werd door Frans en Nederlands. Dat hij ook de man was van de charismatische beweging en dat hij een hand had in de verloving van Boudewijn en Fabiola kwam pas later aan het licht. Het was echter ook onder Suenens dat kerken begonnen leeg te lopen, seminaries begonnen te ontvolken, kloosters gingen uitsterven en priesters 'terugkeerden naar de wereldse staat' - ze hadden dus een vrouw leren kennen.

Dat was de beladen erfenis die Godfried Danneels kreeg. Bovendien werd hem weinig echte inlooptijd gegeven. In Rome was, één jaar voor Danneels, immers Johannes-Paulus II aan het bewind gekomen. En die zette de pees erop. De paus uit Polen had geen hoge pet op van veel kerkontwikkelingen. De kerk in West-Europa en Noord-Amerika bood volgens hem geen antwoord op het materialisme van hun samenleving. En die van Zuid-Amerika wist niet hoe je al die marxisten en hun bevrijdingstheologie moest aanpakken. Hard, vond hijzelf.

Danneels maakte amper een jaar na zijn aanstelling naam in het Vaticaan, juist door een sleutelrol te spelen in die poging tot ideologische restauratie die uitging van Johannes-Paulus II. Want België was nog 'braaf' vergeleken met het buitenland, vooral met de buren uit Nederland, met hun eigen 'Katechismus voor Volwassenen'. Dat klonk in Vaticaanse oren net hetzelfde als 'Films voor Volwassenen'. In Nederland waren er nog minder roepingen, nog meer uittredingen dan elders, de bisschoppen waren onderling verdeeld. Dus werden de Nederlandse bisschoppen in 1980, tot verstomming van de eigen publieke opinie, naar het Vaticaan geroepen, geconvoceerd is een betere omschrijving. De verzamelde Nederlandse bisschoppen, plus nog een hoop kardinalen en hoge Vaticaanse functionarissen, verdwenen voor een paar dagen achter gesloten deuren, waar een zogenaamde 'Bijzondere Synode' voor Nederland plaatsvond. Veel Nederlandse katholieken zagen dat als brutaal machtsvertoon.

Toch werden er binnenskamers niet te veel brokken gemaakt. Dat kwam, zo bleek achteraf, door het intelligente optreden van de voorzitter van die synode. Het Vaticaan had een onafhankelijke 'tussenpersoon' gezocht om het geheel te leiden, iemand die zowel voor de Nederlanders als het Vaticaan aanvaardbaar was, en de Nederlanders wilden iemand die hun taal sprak en las. Omdat die man zelf geen Nederlander mocht zijn, moest het wel om een Belg gaan. Een Vlaming. Danneels deed het uitstekend, want hij hielp vermijden dat er aan welke kant dan ook brokken werden gemaakt. Hij was discreet geweest, tactvol, compromisbereid, en verstandig. Zo hebben ze er nergens te veel.

Dat maakt ook dat Danneels het zich kan veroorloven kritiek te uiten als hij vindt dat Rome verkeerd zit. Halfweg de jaren tachtig maakte Joseph Ratzinder, de Duitser die de Congregatie voor Geloofsleer leidt, brandhout van de in zijn ogen marxistische en dus niet-katholieke bevrijdingstheologie, en het Vaticaan publiceerde een zeer bittere en negatie 'Instructie' - 'veroordeling' was beter geweest - over die bevrijdingstheologen.

Toen de pers daarover Danneels ondervroeg, zei die: "Als ik in Latijns-Amerika zou leven, zou ik ongetwijfeld zij aan zij gestaan hebben met de bevrijdingstheologen, wan zij vernieuwen de kerk vanuit de basis naar de top. Hen ontmoedigen, zou een catastrofe zijn."

Danneels verstond zelfs de kunst de paus terecht te wijzen. Toen die zijn beroemde encycliek 'Veritatis Splendor' schreef ('De schittering der Waarheid'), presenteerde kardinaal Danneels die brief in Brussel aan de Belgische pers: "Het is een heel belangrijke encycliek", zei Danneels. "Met fundamentele waarheden". En dan, die ene, dodelijke bijzin: "Maar ik vind het niet de beste encycliek die deze paus al geschreven heeft."

Zo won Danneels aan gezag. Tijdens de laatste synodes (geregelde bijeenkomsten van bisschoppen te Rome) ging hij telkens in tegen de té pessimistische kijk op de kerk en de wereld, dat alles slecht is, de jeugd verdorven, de media sensatiezoekers, de wereld naar de knoppen. Danneels legt altijd uit dat dat niet zo is. De laatste keer overschreed hij ruimschoots zijn spreektijd, maar voor zijn microfoon kon worden uitgedraaid, deed Johannes-Paulus II teken met zijn hand: 'Vooruit. Laat hem uitspreken.' Ook al zullen ze het niet over alles eens zijn, Danneels wordt wel gewaardeerd om zijn visie.

Hij weet ook perfect waar de grens ligt van het aanvaardbare. Rik Devillé wilde hij tolereren, ook al werd er tot in Rome stampei gemaakt van een boek met de titel De laatste dictatuur en een foto van Johannes-Paulus II op de cover. "En dat door een priester." Danneels vond het geen goed boek, maar liet Devillé met rust. Niet zo met Rudi Borremans, die niet alleen homo was, maar ook samenwoonde.

Kon niet, zei Danneels, en Borremans werd geschorst. Na een lange en pijnlijke strijd tussen Borremans en Danneels, en een breuk tussen Borremans en zijn vriend, woont Borremans nu weer als celibatair, en is hij opnieuw actief als priester. De theoloog: "Waarmee Danneels de eerste aartsbisschop is die iemand die er openlijk voor uitkomt homo te zijn als priester handhaaft. Dat is precies zijn tactiek van het haalbare."

Voor velen zal dat nog te weinig zijn, en wellicht hebben ze daarvoor argumenten, en goede. Vele anderen vinden dan weer dat Danneels de juiste koers vaart. Steeds vaker duikt hij op in hitlijsten voor de volgende pausverkiezing (al is dat weinig waarschijnlijk, gezien bijvoorbeeld zijn recente zware hartoperatie). Maar toch. Er zitten al fansites op internet die in zeer onkerkelijke termen hun waardering voor de aartsbisschop van Mechelen-Brussel uitdrukken: "And so, catholic or non-catholic, I urge you to: Encourage Pope Godfried!"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234