Zaterdag 03/12/2022

AnalyseOorlog in Oekraïne

Onzichtbaar Russisch huurlingenleger Wagner knapt nu ook openlijk het vuile werk op voor Poetin

Wagner-huurlingen op een onbekende locatie, foto vrijgegeven door de Oekraïense veiligheidsdienst SSU. Beeld ssu.gov.ua
Wagner-huurlingen op een onbekende locatie, foto vrijgegeven door de Oekraïense veiligheidsdienst SSU.Beeld ssu.gov.ua

Het beruchte Russische huurlingenleger Wagner stapt in Oekraïne steeds meer uit de schaduw. Voorheen werd het door het Kremlin ingeschakeld voor geheime militaire operaties. Maar nu het Russische leger met grote verliezen kampt en de strijd niet weet te beslissen, biedt Wagner openlijk de helpende hand.

Bert Lanting en Carlijne Vos

‘Doe je best, jongens!’, zette de Russische militair correspondent Sergej Sreda vorige week op zijn Telegram-kanaal boven enkele foto’s van zijn bezoek aan het hoofdkwartier van het Russische huurlingenleger Wagner in Popasna in de Donbas. Daar was hij ‘als een familielid’ ontvangen, meldde hij. “Ze vertelden me enkele vermakelijke verhalen.” Achteraf denken de Wagner-strijders met minder plezier terug aan zijn bezoek. Afgelopen weekeinde werd hun basis in Popasna door de Oekraïners aan puin geschoten.

Wagner-huurlingen poseren in Klynove, in de regio Donetsk. Hun gezichten zijn door Wagner zelf geblurd.
 Beeld Telegram
Wagner-huurlingen poseren in Klynove, in de regio Donetsk. Hun gezichten zijn door Wagner zelf geblurd.Beeld Telegram

Daarbij maakten de Oekraïners dankbaar gebruik van de foto’s van Sreda. Op een daarvan was het adres van het hoofdkwartier in de door de Russen bezette stad te zien: Mironovskaja-straat 12. Het gebouw werd door een Himars-raket van Amerikaanse makelij getroffen.

Het is niet bekend hoeveel slachtoffers er zijn gevallen, maar op beelden van na de aanval is te zien hoe gewonden op brancards worden weggedragen. In ieder geval was het een pijnlijke tegenslag voor Wagner, het huurlingenleger dat al jaren als een soort schaduwleger van Rusland fungeert. Exacte cijfers over de omvang van Wagner ontbreken, maar buitenlandse experts schatten het aantal huurlingen op ruim tienduizend, van wie er momenteel zo’n drieduizend in Oekraïne vechten.

Het hoofdkwartier afgelopen weekend, na een aanval met Oekraïense Himars-raketten, volgens pro-Russische Telegram-kanalen.

 Beeld rv
Het hoofdkwartier afgelopen weekend, na een aanval met Oekraïense Himars-raketten, volgens pro-Russische Telegram-kanalen.Beeld rv

‘Poetins kok’

Officieel bestaat het niet. Het is in Rusland nergens geregistreerd, maar speelt sinds 2014 een belangrijke rol bij gevoelige operaties waaraan het Kremlin liever de handen niet vuil maakt.

President Poetin heeft steeds ontkend dat de overheid banden heeft met het schimmige huurlingenleger, dat in handen is van Jevgeni Prigozjin, die bekendstaat als ‘de kok van Poetin’. Met hulp van Poetin, die hem een miljardencontract als cateraar van het leger toespeelde, groeide Prigozjin uit tot een vermogend zakenman. Later breidde hij zijn imperium uit met Wagner. Daarvoor had hij de zegen van het Kremlin nodig, dat staat wel vast. Officieel zijn dergelijke particuliere paramilitaire bedrijven niet toegestaan in Rusland.

Lees ook

Oekraïne vernietigt geheim hoofdkwartier van Russische huurlingen nadat foto hun locatie verraadde

Volg alle ontwikkelingen in de oorlog in Oekraïne in onze liveblog

Ook Wagners nauwe banden met de GROe, de Russische militaire inlichtingendienst, duiden erop dat het wel degelijk een instrument van de overheid is. Oprichter van het huurlingenleger is Dmitri Oetkin, een voormalige GROe-officier die er, getuige zijn tatoeages, nazisympathieën op nahield. Opvallend is ook dat Wagner-strijders training krijgen in Molkino, in het zuiden van Rusland, vlak naast een trainingscentrum van de militaire inlichtingendienst.

De relatie tussen Wagner en de staat is symbiotisch. Het huurlingenleger geeft het Kremlin de mogelijkheid clandestiene militaire operaties uit te voeren waarvoor het iedere verantwoordelijkheid kan ontkennen. Voordeel is ook dat het de verliezen van dergelijke operaties geheim kan houden. Voor Prigozjin is het een commercieel groeimodel. Als dank voor de militaire activiteiten van Wagner helpt het Kremlin hem aan lucratieve contracten in de landen waar het huurlingenleger actief is. Zo beloonde de Syrische president Assad Prigozjins bedrijf Evro Polis met een contract voor de exploitatie van olievelden die Wagner op de opstandelingen en de terreurgroep Islamitische Staat wist te heroveren.

Een van de foto’s die oorlogscorrespondent Sergej Sreda maakte van het Wagner-hoofdkwartier in Popasna. Beeld Sergey Sreda
Een van de foto’s die oorlogscorrespondent Sergej Sreda maakte van het Wagner-hoofdkwartier in Popasna.Beeld Sergey Sreda

Prigozjins schaduwleger kwam voor het eerst in beeld in 2014 bij de inname van het Oekraïense schiereiland de Krim. Naar verluidt maakten Wagner-huurlingen deel uit van de geheimzinnige ‘groene mannetjes’ die in februari opdoken op het schiereiland en allerlei strategische punten bezetten. In ieder geval gaf het succes van die operatie het Kremlin het idee dat het met Wagner een geweldig instrument in handen had om ‘onzichtbare’ oorlogen te voeren.

Syrië

De Wagner-strijders vochten ook mee toen de pro-Russische separatisten de macht grepen in een deel van de Donbas en de ‘volksrepublieken’ Donetsk en Loehansk uitriepen. Het Kremlin durfde toen nog niet openlijk troepen naar Oekraïne te sturen, al deed Rusland dat heimelijk wel toen de separatisten onder de voet dreigden te worden gelopen door het Oekraïense leger.

Na de Donbas sloeg Wagner zijn vleugels uit naar andere gebieden om het Kremlin te helpen zijn strategische ambities te verwezenlijken. Eind 2015 doken de Wagner-strijders voor het eerst op in Syrië, waar de troepen van president Assad het onderspit dreigden te delven tegen de opstandelingen. Het Kremlin gebruikte Wagner als infanterie, terwijl de Russische strijdkrachten de opstandelingen vooral vanuit de lucht bestookten.

De samenwerking verliep niet altijd gesmeerd. Begin 2018 kwam een groot aantal Wagner-strijders in Syrië om bij Amerikaanse luchtaanvallen, toen zij een kamp van de door de VS gesteunde Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) in de provincie Deir al-Zor aanvielen. De Amerikanen hadden Moskou gevraagd of het om Russische troepen ging, maar Rusland verzekerde dat er geen Russische troepen in het gebied waren, mogelijk om te verhullen dat Wagner daar bezig was met een geheime operatie. Het resultaat was dat honderden Wagner-strijders de dood vonden.

Het optreden van de Wagner-strijders, vaak afgezwaaide beroepsmilitairen en voormalige leden van de veiligheidsdiensten, leverde het huurlingenleger de reputatie van een losgeslagen moordenaarsbende op. Wagner-strijders in Syrië filmden zichzelf terwijl ze een deserteur uit het Syrische leger martelden, onthoofdden en zijn lijk vervolgens in brand staken.

Geen gedragscode

Ook in Libië, waar Wagner de Libische krijgsheer Khalifa Haftar ondersteunde bij diens (mislukte) poging de hoofdstad Tripoli in te nemen, werden de Russische huurlingen van wreedheden beschuldigd. Volgens Marat Gabidoellin, die een boek over zijn ervaringen als Wagner-huurling in Syrië schreef, draagt het feit dat de groepering op papier niet bestaat bij aan het klimaat van straffeloosheid onder de strijders. “Niemand is verantwoordelijk voor een Wagner-soldaat. Aan de andere kant zijn zij daardoor ook bevrijd van de mogelijke consequenties van hun gedrag. Er is geen gedragscode voor hen”, zei hij in een interview met de Franse televisie.

Wagner zet die traditie van extreme wreedheid als intimidatietactiek nu ook voort in Oekraïne. Volgens de Duitse inlichtingendienst blijkt uit onderschepte militaire communicatie dat Wagner-strijders een belangrijke rol speelden bij de slachting van honderden burgers in de Oekraïense plaats Boetsja.

Moskou spreekt alle beschuldigingen tegen, maar het is opvallend dat het Kremlin sinds het begin van de oorlog in Oekraïne niet meer zo geheimzinnig doet over de aanwezigheid van Wagner op het slagveld.

De laatste tijd treden Wagner en zijn eigenaar zelf ook steeds meer in de openbaarheid. Slechts enkele dagen voor de Oekraïense aanval bezocht Prigozjin de Wagner-basis in Popasna, een zeldzaam bezoek aan het front door de eigenaar van het huurlingenleger die zelf steevast ontkende dat hij ook maar iets met Wagner van doen had. Prigozjin heeft in het verleden verscheidene rechtszaken aangespannen tegen Russische media die hem in verband brengen met het huurlingenleger.

Jevgeni Prigozjin, ‘kok van Poetin’, en eigenaar van de Wagner Group. Beeld Getty Images
Jevgeni Prigozjin, ‘kok van Poetin’, en eigenaar van de Wagner Group.Beeld Getty Images

‘Pact met de duivel’

Prigozjin zou volgens de onafhankelijke site Mediazona (opgericht door Pussy Riot-leden Nadjezjda Tolokonnikov en Maria Aljochina) onlangs zelf ook langs enkele strafkampen zijn gegaan om gevangenen te ronselen voor zijn huurlingenleger. Volgens gevangenen zou Prigozjin, die zelf ooit wegens roofovervallen en inbraken in de gevangenis heeft gezeten, hun ruim 3.000 dollar per maand hebben geboden, plus de verzekering dat zij bij terugkeer gratie krijgen. “Jullie besluit om toe te treden tot Wagner is een pact met de duivel”, zou Prigozjin hebben gezegd. “Als jullie nu met mij meegaan, keer je als een vrij man terug of je komt om.” Maar de kans dat ze zouden sneuvelen viel volgens hem ‘wel mee’: slechts 15 procent.

Wagner werft ook in Russische steden via gigantische reclameborden nieuwe strijders voor ‘het orkest W’, zoals het huurlingenleger zichzelf noemt. In Oekraïne moeten zij de gaten opvullen die er bij de Russische troepen zijn gevallen door de onverwacht hoge verliezen onder de militairen. Wagner-strijders moeten ook voorkomen dat Russische contractmilitairen die naar Oekraïne zijn gestuurd, onder hun contract proberen uit te komen. Dergelijke ‘deserteurs’ werden tot voor kort onder erbarmelijke omstandigheden opgesloten in kelders en garages waar Wagners ‘muzikanten’ hen bewaakten en terroriseerden.

De samenwerking van Wagner en het Russische leger in Oekraïne is zo nauw, dat het er volgens het Britse ministerie van Defensie steeds meer op lijkt dat het huurlingenleger een onderdeel van de Russische strijdkrachten is geworden. Wagner-eenheden zouden inmiddels de verantwoordelijkheid voor bepaalde sectoren van de frontlinie hebben gekregen. Nu de Russische militaire operatie maar matig verloopt, moet Wagner wel uit de schaduw komen.

Grondstoffen en foute leiders

De Wagner-groep dook de afgelopen jaren regelmatig op in Afrika, op plekken met grondstoffen in overvloed en leiders op zoek naar militaire steun.

Centraal Afrikaanse Republiek

De Centraal Afrikaanse Republiek (CAR) bleek voor Rusland een ideale proeftuin om een stevige vinger in Afrika’s lucratieve grondstoffenpap te verwerven. President Faustin-Archange Touadéra, die in 2016 aan de macht kwam na een bloederige burgeroorlog tussen christenen en moslims, vroeg al snel de hulp van de Russen om zijn eigen positie veilig te stellen. De bevolking van de CAR had destijds al schoon genoeg van de aanwezigheid van oud-kolonisator Frankrijk, die het land in chaos had achtergelaten. Naar schatting 450 huurlingen van de Wagner-groep werden ingevlogen voor de persoonlijke beveiliging van de president en om de nog voortdurende onlust buiten de hoofdstad Bangui de kop in te drukken. Al snel deden verhalen de ronde over grove mensenrechtenschendingen, vooral jegens de islamitische minderheidsbevolking.

In 2018 werden drie Russische journalisten vermoord die onderzoek deden naar de activiteiten van Wagner in de CAR. De drievoudige moord is nooit opgehelderd en Touadéra bleef ontkennen dat hij zaken deed met de Wagner-groep. Vragen naar de nauwe banden met Rusland beantwoordt de president doorgaans stekelig. Hij hoeft aan niemand verantwoording af te leggen, zo antwoordde hij onlangs in de VPRO-serie Frontlinie.

Ondertussen zijn de Russen steeds openlijker aanwezig en is ook duidelijk wat zij terugkrijgen voor hun dienstverlening: uiterst lucratieve mijnconcessies voor de winning van goud en diamanten. Onlangs bleek uit onderzoek van het Europese consortium voor onderzoeksjournalistiek EIC dat Rusland ook belangrijke contracten voor houtkap heeft verworven.

Libië

Na de succesvolle introductie in de Centraal Afrikaanse Republiek doken in 2017 voor het eerst Russische huurlingen op in Libië, die zouden vechten aan de zijde van kolonel Khalifa Haftar. Deze machtige kolonel uit het oosten van het land had zich opgewerkt na de burgeroorlog die was uitgebroken na de dood van dictator Muammar Kadhafi in 2011. In 2019, toen het sterk tribaal verdeelde land nog steeds in een politieke impasse verkeerde, trok Haftar op richting de hoofdstad Tripoli om de door de VN-geïnstalleerde interim-regering te verdrijven en de macht over te nemen. De belegering die een jaar duurde, mislukte, maar een deel van de Wagner-troepen zouden naar verluidt nog steeds in het olierijke land zijn.

Mali

Na de militaire machtsgrepen in 2020 en 2021 riep kolonel Assimi Goïta, die nu dient als interim-president, de hulp in van Rusland om veiligheidstroepen te trainen en te helpen in de strijd tegen islamitische terreurgroepen die het land al bijna een decennium ontwrichten. Daarbij gaf Goïta te kennen af te willen van de Franse en Europese militaire aanwezigheid. Onder hen was de veiligheid van burgers in al die jaren niet verbeterd. Als gevolg van dit falen en de vermeende dubbele westerse agenda laaien overal in de Sahel anti-Franse sentimenten op en werden de Russische huurlingen schijnbaar met open armen ontvangen. Het geweld tegen de bevolking is echter fors toegenomen. In maart van dit jaar zouden in Moura driehonderd burgers zijn geëxecuteerd door het leger dat werd bijgestaan door Russische huurlingen.

Soedan

Toenmalig president Omar al-Bashir riep al in 2017 de hulp in van de Russische huurlingengroep omdat hij zijn positie na dertig jaar repressie en economische malaise bedreigd zag. In 2019 moet hij na een volksopstand alsnog aftreden, maar toen waren de contracten voor de lucratieve goudmijnen al getekend. In 2021 volgde een nieuwe militaire staatsgreep om de burger-overgangsregering omver te werpen. Rusland zou die militaire staatsgreep onder leiding van de machtige generaal Mohamed Hamdan Dagalo hebben gesteund om de goudcontracten veilig te stellen, zo hebben diverse media onderzocht. Dagalo, als leider van de ordetroep Rapid Defense Forces die verantwoordelijk was voor de misdaden in Darfur en in 2019 wreed optrad tegen de burgerprotesten, zou diep in de goudhandel zitten en zijn manschappen door Wagner hebben laten trainen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234