Zondag 28/11/2021

Vluchtelingencrisis

"Onze wereld staat op de rand van een onvermijdelijke transformatie"

Syrische migranten betogen aan een busblokkade in de Turkse stad Istanbul. Ze willen hun reis verderzetten naar het centrum van Europa, om daar een beter leven te beginnen. Beeld Getty Images
Syrische migranten betogen aan een busblokkade in de Turkse stad Istanbul. Ze willen hun reis verderzetten naar het centrum van Europa, om daar een beter leven te beginnen.Beeld Getty Images

"De laatste vrijheid die men van een mens kan afnemen, is de manier waarop hij tegenover de omstandigheden staat", zo stelt Leo Bormans in zijn nieuwste boek 'hoop'. Die gedachte, in combinatie met de dagelijkse gruwelbeelden beelden van de vluchtelingencrisis, doet psychiater en fenomenoloog Dirk De Wachter opmerken dat het rijke westen en het arme Midden-Oosten met die 'laatste vrijheid' wel op een heel andere manier omgaan: "De vraag is hoe we die twee contradictoire werelden opnieuw op een vreedzame manier kunnen laten samensmelten."

'Hope dies last' - die gedachte wordt ons dezer dagen bijzonder plastisch onder de neus gedrukt. De hoop op een beter leven, die een massa vluchtelingen ertoe drijft om hun leven op het spel te zetten, is groot. De kans dat ze dat beter leven ook daadwerkelijk bereiken blijkbaar niet altijd. Dat zoveel mensen - ondanks de erbarmelijke situatie waarin ze gedwongen worden te leven - er toch in slagen de hoop hoog te houden, is bijzonder bewonderenswaardig. En in het licht van onze westerse ingesteldheid is het ook bijzonder curieus, zo merkt Dirk De Wachter op.

"Het contrast tussen de manier waarop het Westen en de vluchtelingen uit het Midden-Oosten met hoop omgaan, kan haast niet groter zijn", zegt De Wachter. "Bovendien is het verschil in mentaliteit ook bijzonder paradoxaal: terwijl zij die bijna niets meer over hebben gedreven worden door een hoop die zo krachtig is dat ze hun leven ervoor willen riskeren, durven wij - in al onze beschamende materiële overdaad - al snel in hopeloosheid te verzanden."

Die moedeloosheid heeft volgens de psychiater en systeemtherapeut veel te maken met de manier waarop onze maatschappij het leven voor ons organiseert. "Datgene wat echt waardevol is, en zin aan het leven geeft, raakt stilaan volledig ondergesneeuwd door ons materialisme en onze prestatiegerichtheid. De idealen van geld en succes die we verondersteld worden na te streven, verwijderen ons zo ver van onze eigen kern, dat we zelfs geen échte voldoening meer voelen als we die idealen dan ook effectief bereiken."

Dirk De Wachter, psychiater en systeemtherapeut. Beeld Eric de Mildt
Dirk De Wachter, psychiater en systeemtherapeut.Beeld Eric de Mildt

Wereld in transformatie

Het resultaat is een gevoel van leegte en zinloosheid, dat maar moeilijk op te vullen is. "We proberen dat dan wel halsstarrig te doen door allerhande kickervaringen op te zoeken of kunstmatig opnieuw een soort van innerlijke rust te verwerven via allerlei zen- en wellness-toestanden, maar die zijn in feite slechts een vinger op de zere wonde." In de holte van zo'n bestaan, is het voor wanhoop, angst en moedeloosheid niet moeilijk nestelen.

Wat onze westerse gevoelens van 'hoop' volgens De Wachter echter nog het meest de das omdoet, is een al te individualistische instelling. "De zin van ons bestaan ligt in de ander, en in de relatie die we met die ander hebben", zegt hij. "Door ons van die ander af te keren, en meer egocentrische belangen na te streven, dreigen we het contact met de ware zin in ons leven te verliezen, en bijgevolg ook het ankerpunt om onze hoop in te vestigen."

Het is dan ook precies het gevaar van zo'n individualistische attitude dat zich vandaag - onder de vorm van een vluchtelingencrisis - in al haar groteske mismaaktheid aan ons opdringt. Het is de clash tussen een westerse, economisch stabiele en rendabele samenleving in angst om zijn evenwicht en welvaart te verliezen en een orde aan nieuwkomers die zich er steeds meer van bewust wordt dat ook zij aanspraak maken op een stuk van de verworven welvaarts-taart.

Twee Syrische jongens laten de beroerde situatie waarin ze zich bevinden even niet aan hun hart komen. Beeld GETTY
Twee Syrische jongens laten de beroerde situatie waarin ze zich bevinden even niet aan hun hart komen.Beeld GETTY
Migranten worden opgevangen in een speciaal vluchtelingenkamp in Spanje. Beeld Getty Images
Migranten worden opgevangen in een speciaal vluchtelingenkamp in Spanje.Beeld Getty Images

En ook al wil De Wachter partijpolitiek of ideologisch geen enkele kant kiezen - laat staan één of ander model als stichtend voorbeeld voordragen - toch dringt zich volgens hem vandaag aan ons allen de vraag op hoe we als samenleving uiteindelijk met deze 'nieuwe realiteit' zullen moeten omgaan. Want dat de situatie wel degelijk om verandering vraagt, lijkt hem evident. "De vraag is hoe we als samenleving de dualiteit die zich vandaag aan ons voordoet, opnieuw kunnen laten samensmelten, om op die manier tot een soort van getransformeerde, maar gere-integreerde maatschappelijke orde te komen."

Want, zo gaat hij verder, "ook al kan er op de massale toestroom van vluchtelingen binnenkort een stop gezet worden, dan nog zal die maar tijdelijk zijn. Steeds meer mensen uit minder bedeelde gebieden komen via de media en via het internet in aanraking met onze westerse wereld, zien er het ideaal in. Steeds meer mensen zullen daar in de toekomst deel van willen uitmaken."

Het idee dat de werelden in de toekomst even gescheiden kunnen blijven als vandaag het geval is, is volgens hem een puur utopische gedachte. Dat onderscheid kunstmatig in stand proberen te houden, heeft dan ook geen enkele zin, en zal alleen maar voor meer wrevel zorgen.

Het einde van de wereld

Toch hoeft de maatschappelijke kentering waar we voor staan volgens De Wachter niet noodzakelijk - letterlijk en figuurlijk - het einde van de wereld te betekenen, zoals zovelen vandaag wel lijken te denken. "In het verleden is al gebleken dat een verschuiving in de wereldorde helemaal niet de ondergang van een beschaving moet betekenen. Denk maar aan het verdwijnen van de adel na de Franse Revolutie: velen vreesden dat samen met het verdwijnen van die gegoede en geprivilegieerde stand ook alle vormen van cultuur zouden teloorgaan, omdat het net de kapitaalkracht van de adel was die de cultuur financieel ondersteunde. De geschiedenis bewees echter het tegendeel."

Syrische migranten naderen de grens met Griekenland. Beeld GETTY
Syrische migranten naderen de grens met Griekenland.Beeld GETTY

De Wachter gelooft er dan ook sterk in dat het voor onze beschaving mogelijk moet zijn de aanstormende transformatie zonder al te diepe kleerscheuren te overleven. Al is de vraag natuurlijk hoe. "De grootste uitdaging zal zijn om de omwenteling voor één keer eens niet via een weg van bloedvergieten, oorlog en geweld te laten verlopen", zegt hij. Want dat is in het verleden nog nooit gelukt. Wat er precies moet gebeuren om het ditmaal wel een kans op slagen te geven, is ook hem niet meteen duidelijk, maar één ding is zeker: de route van angst en wanhoop is alvast niet de juiste weg.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234