Maandag 27/09/2021

"Onze democratie is echt in gevaar en de rest van Europa heeft het niet in de gaten"

null Beeld Eric de Mildt
Beeld Eric de Mildt

Of het nu zondag "nai" - ja - of "oxi" - nee - wordt: dat is zelfs niet de vraag die vandaag het sterkst leeft in Athene. Veel belangrijker dan die pyrrusoverwinning voor het ene of het andere kamp: wat brengt maandag, the day after? Vooral daar maken almaar meer Grieken zich grote zorgen om: de weifelende ja-stemmers, de overtuigde nee-adepten en de grote massa, die het gewoon niet meer weet.

De snoepjes staan er nog broederlijk naast het waspoeder in het rek. En vooraan, prominent op de toog, houden de aanstekers de schreeuwerige krantenkoppen gezelschap. Het is het soort winkeltje dat je in België haast nergens nog aantreft, met een vloer in prachtige mozaïektegeltjes en een uitbater achter de toog voor wie het adjectief 'flamboyant' ooit uitgevonden werd. Het is halfnegen 's avonds, maar in de kruidenierszaak van Chris Pikios (35) is het een constant komen en gaan, wat de man allerminst belet om zijn ongezouten mening te geven over het drama waarin zijn land verzeild is geraakt.

Pikios: "Wat de voorbije twee decennia in Griekenland gebeurd is, daar kunnen ze zelfs in Zimbabwe of Soedan nog wat van leren. Het is onvoorstelbaar hoeveel geld hier gestolen is door de politici en de overheid. Dat had al die jaren natuurlijk ook zijn voordelen: hoe meer geld je steelt, hoe meer mensen je achteraf tevreden kunt houden met die centen. Dat drama kent nu zijn ontknoping, maar of het nu zondag een ja of een nee wordt, voor de privésector in Griekenland is het over en uit. Het laatste greintje hoop is al jarenlang weggesmolten als sneeuw voor de Griekse zon. Mijn klanten hebben geen geld meer, mijn belastingen kan ik nog amper betalen, en mijn ziekteverzekering is helemaal onbetaalbaar geworden. De banken werden gered, maar wij betalen nu de rekening."

Of hij dan helemaal niet meer wakker ligt van de uitslag zondag? "Toch wel. Bij een 'nee' sluit ik mijn boeltje hier maandag, want dan is het grote chaos, regeert de angst en kan niemand zelfs nog maar een euro afhalen. Bij een 'ja' zal ik het wellicht nog even uitzingen, maar ook dan zie ik de toekomst heel somber in. Dit referendum had gewoon nooit mogen plaatsvinden, het gaat enkel en alleen om de figuur Alexander Tsipras, die zo zijn politieke vel hoopt te redden. En het ergste van de zaak: hij is helemaal niet klaar voor wat er achteraf op ons af kan komen. Hij speelt nu hoog spel, maar voedt daarmee alleen maar verder de polarisering onder de Griekse bevolking."

Een boogscheut verderop, op het speelpleintje in de volksbuurt Chatzikyriakio, hartje Piraeus, lijkt er op het eerste gezicht geen vuiltje aan de lucht. Tientallen kinderen hollen, krijsen en voetballen er door elkaar, ouders maken een praatje in het zachte licht van de ondergaande zon. Opvallend genoeg weigeren flink wat mensen een gesprek over het thema referendum. "Geen zin, alles is al gezegd, het zal toch niets veranderen." Het thema leeft dan wel overal en bij iedereen, het ligt blijkbaar toch nogal gevoelig om in het openbaar kleur te bekennen.

Na lang aandringen wil Panagiotis Frankis, een leerkracht lager onderwijs, toch iets kwijt: "Dit is zinloos," klinkt het. "Ik weet zelf nog altijd niet of ik nu pro of contra de Europese voorstellen ga stemmen, maar ik weet wel dat we hiermee geen stap verder zullen komen. Zelfs bij een 'nee' zullen we niet uit de eurozone stappen, zo heeft premier Tsipras nog maar eens herhaald. Wat is dan de meerwaarde van dit referendum? Het enige wat er deze week, met de restricties op geldafhalingen, veranderd is, is dat de mensen nu nog wat banger geworden zijn. Daarom vermoed ik dat het zondag finaal wel op een 'ja' al uitdraaien: de angst om echt in de volledige chaos te eindigen is te groot."

Leger

"Dit maakt me bang, heel erg bang, en om meer dan één reden." We zitten in de stijlvolle woonkamer van Achilleas Mitsos, die ruim twintig jaar diverse hoge functies bekleedde bij de Europese Commissie in Brussel en vandaag les geeft in internationale economische betrekkingen aan the University of the Aegean. Hij betrekt een fraai appartement in Kolonaki, een upscale-wijk vlakbij het iconische Syntagma-plein. "In de eerste plaats is er de onzekerheid over the day after, zeker mocht het nee-kamp het halen. De ongerustheid liep deze week al stelselmatig op, wat moet dat wel worden als de geldautomaten plots helemaal niets meer uitspuwen? En bij een ja: welke partijen zullen het aandurven een land te gaan regeren dat intern zo diep verscheurd is? Bovendien wordt het, wat de uitslag ook wordt, voor om het even welke Griekse politicus nog veel moeilijker om met de Europese instellingen aan tafel te gaan zitten."

Mitsos heeft evenwel nog andere redenen om bang te zijn. "Onze democratie is echt in gevaar," stelt hij, "en het is tragisch dat de rest van Europa dit niet in de gaten heeft. De minster van Defensie, een ideologische hardliner binnen Syriza, presteerde het donderdag om -in aanwezigheid van premier Tsipras - onomwonden te verklaren dat het 'de rol van het leger was om de binnenlandse veiligheid te verzekeren'. En dat in een land dat jarenlang kreunde onder een militaire dictatuur en waarin het leger nog altijd veel macht en aanzien geniet. Ook de vaststelling dat Tsipras zelf deze week drie uur lang vergaderde met diezelfde minister van Defensie én de stafchef van het leger, maakt me bijzonder ongerust. Ik vind het pijnlijk om het toe te geven, maar soms heb ik spijt dat ik mijn kinderen intussen gevraagd heb om opnieuw in Griekenland te komen wonen."

Achilleas Mitsos Beeld Eric de Mildt
Achilleas MitsosBeeld Eric de Mildt

"Vraag je me nu naar het waarom van dit referendum, dan is het antwoord helaas even teleurstellend als veelzeggend. Enkele fracties binnen Syriza hebben Tsipras heel duidelijk de wacht aangezegd: als jij tekent wat nu voorligt, dan is het wat ons betreft over en uit met deze coalitie. Tsipras heeft hiermee dus zijn politieke toekomst willen veiligstellen, meer moeten we daar echt niet achter zoeken. Ik ben zelf economist van opleiding, en zelfs voor mij zijn de teksten waarover de bevolking zich nu moet uitspreken niet altijd even duidelijk. Erger nog: strikt genomen is dit Europese voorstel intussen zelfs niet eens meer geldig. Ik geef Krugman en co. grotendeels gelijk: met een streng bezuinigingsbeleid trekken we dit land nooit het dal, maar een status quo zonder diepgaande hervormingen helpt ons ook geen stap vooruit. Laat ons dit debat dus uit de ideologische sfeer trekken, in het besef dat iedereen de volgende jaren wat zal moeten bloeden."

Als gewezen Europese ambtenaar mag het wellicht geen verbazing wekken dat Mitsos wel begrip kan opbrengen voor de starre houding van de Europese instellingen, maar hij nuanceert toch. "Politiek ben ik eerder links georiënteerd, maar als economist vind ik de vraag van de schuldeisers om verregaande systeemhervormingen in ons land even terecht als logisch. Tegelijk denk ik dat Europa zich een stuk flexibeler en wat minder dogmatisch had moeten opstellen. Dan was er nu wellicht al een akkoord geweest.

"Voor de houding van de Griekse regeringen, zowel de huidige als haar voorgangers, kan ik al helemaal geen begrip opbrengen: ze hebben echt hun uiterste best gedaan om de belangen van het land zoveel mogelijk te schaden. Het argument als zou de Griekse bevolking met Syriza voor een ander beleid hebben gekozen slaat helaas ook nergens op: internationale relaties zijn nu eenmaal niet gebaseerd op almaar veranderende politieke verhoudingen of verkiezingsuitslagen, maar op overeenkomsten die liefst ook gerespecteerd worden. Dat heb ik in al die jaren als onderhandelaar voor de Europese Commissie wel geleerd."

null Beeld Eric de Mildt
Beeld Eric de Mildt

Chaos

Thanos Papazoglou kan je, ondanks zijn jeugdige leeftijd, al met recht en reden als een Syriza-veteraan omschrijven. Als jonge snaak werd hij in 2001 lid van de jeugdafdeling van de partij, die toen geleid werd door ene Alexander Tsipras. Vandaag werkt hij als speciale adviseur voor minister van staat Nikos Pappas én onrechtstreeks ook voor premier Tsipras zelf. En wat hem nog interessanter maakt: hij woonde en werkte vier jaar lang, tot medio 2013, in Duitsland, waar hij flink wat appreciatie leerde opbrengen voor het Duitse model en de befaamde Duitse efficiëntie. En waar hij zich ook ontpopte tot een overtuigd voorstander van nog meer Europese integratie. Hij bekijkt de huidige situatie dan ook met flink wat zin voor nuance en toont zich niet te beroerd om toe te geven dat dit referendum voor hem niet echt hoefde.

"Het verbaast me niet dat zoveel mensen bezorgd zijn. Iedereen zou bezorgd moeten zijn vandaag. En ik denk dat we daar ook niet flauw over moeten doen: premier Tsipras hoopt zondag een hernieuwd mandaat te krijgen van de Griekse bevolking. Het is wellicht ook niet gelogen dat de premier op deze wijze ook hoopt de interne tegenstellingen binnen Syriza te overstijgen, maar dit lijkt me dan ook niet zo onlogisch. Het probleem is natuurlijk dat we absoluut moeten vermijden dat de perceptie ook de uitslag van het referendum gaat kleuren. De laatste Bloomberg-opiniepeiling geeft twee heel duidelijke trends aan: een grote meerderheid van de Grieken wil absoluut in de eurozone blijven maar tegelijk zijn mijn landgenoten heel erg verdeeld over de voorstellen die écht de inzet zijn van het referendum. Laat ons deze laatste uren van de campagne dus goed gebruiken om de kiezers duidelijk te maken waar het zondag écht om gaat."

"Weet je, deze regering heeft al flink wat toegevingen gedaan, waar ik vaak ook niet vrolijker van werd. De privatisering van de haven van Piraeus bijvoorbeeld, daar was ik resoluut tegen. Maar goed, een compromis is een kwestie van geven en nemen en de essentie is dat er een akkoord uit de bus komt dat echt ruimte laat voor economische groei. Vooral daar wrong het schoentje de voorbije weken: ik ben er niet van overtuigd dat de Europese leiders écht een eerlijk akkoord wilden. Het had er soms verdacht veel van weg alsof er op de achtergrond ook een andere politieke agenda speelde: welke richting willen we uit met Europa, en staat de aanpak van de linkse Griekse regering die plannen niet in de weg?"

Op de vraag of het maandag gewoon niet nog veel veel lastiger wordt om opnieuw aan tafel te gaan zitten met diezelfde Europese instellingen, en of Griekenland niet ronduit in chaos dreigt te vervallen, volgt een opvallend openhartig antwoord. "We praten nog altijd. En om eerlijk te zijn: ergens maakt dit referendum gewoon ook deel uit van de campagne. Net zoals de tijdelijke sluiting van de banken overigens. Tegelijk moet ik toegeven dat het risico op grote chaos maandag zeker niet onbestaand is, maar daar kan de regering eigenlijk bitter weinig aan doen. De facto bestaat er geen Grieks banksysteem meer, het is de ECB die wat dat betreft de teugels volledig in handen heeft. En ik vertrouw er op dat zij, als een niet politiek verkozen orgaan, niet de verantwoordelijkheid op zich zullen willen nemen om een deel van het Europese banksysteem zomaar in elkaar te laten stuiken. Toch niet zolang er nog verder onderhandeld wordt."

Thanos Papazoglou Beeld Eric de Mildt
Thanos PapazoglouBeeld Eric de Mildt
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234