Woensdag 21/10/2020

'Onze cellen zijn het geneesmiddel van de toekomst'

Zelf noemt Siddhartha Mukherjee de geneeskunde een onzekere wetenschap. Zet hij daarom zo gemakkelijk het hele medicinale model op z'n kop?. 'In plaats van te proberen de ziekte te doden, moeten we het geneesmiddel laten groeien.'

Weg van het antibioticamodel

Het standaardmodel van de medische wetenschap is doodeenvoudig: mens krijgt ziekte, neemt pil, pil doodt ziekte, mens geneest. Het overgrote deel van alle geneeskundige processen werkt op die manier. Dat komt door de aardverschuiving die de ontdekking van antibiotica een eeuw geleden veroorzaakte. "Plots was daar een stof", zegt Mukherjee in zijn TED-talk, "die door je lichaam stroomde, zijn doel vond en ter plekke ingreep."

Zulke efficiënte medicijnen waren voorheen ondenkbaar. Toen ging je nog gemakkelijk dood aan een longontsteking. Met de komst van penicilline en andere antibiotica waren zulke ziektes ineens probleemloos te genezen. De effecten van antibiotica waren zelfs zo immens dat we het model ervan hebben overgenomen voor zowat alle denkbare ziektes. En daar wringt voor Mukherjee het schoentje.

Ons lichaam is te complex voor onze medicijnen

Het menselijk lichaam is een universum van miljarden chemische reacties per seconde. Maar van al die reacties is amper 0,025 procent te beïnvloeden met onze huidige medicinale geneeskunde, zegt Siddhartha Mukherjee. "Als je de menselijke fysiologie bekijkt als een wereldwijd telefoonnetwerk, dan beperkt onze hele medicinale chemie zich tot een telefoniste in Wichita, Kansas, die aan een stuk of tien telefoonlijnen zit te sleutelen."

Is ons huidige model dan wel zo efficiënt als we in eerste instantie hadden gedacht?

We moeten van binnen naar buiten werken, niet omgekeerd

Misschien bekijken we het gewoon verkeerd, zegt Mukherjee. Misschien moeten we in plaats van externe oplossingen te zoeken voor interne problemen net andersom denken, en van binnen naar buiten werken.

"Sinds de jaren 50 hebben we wanhopig geprobeerd ons bekende model toe te passen op kanker", zegt de arts. "Gerichte (chemo)therapieën kenden succes, maar uiteindelijk stoot je op een plafond. Pas in de laatste tien jaar zijn we het immuunsysteem van de mens zelf beginnen te gebruiken. Een kankercel groeit niet in een vacuüm, maar in een menselijk organisme. Die organische capaciteit kunnen we gebruiken: mensen hebben zélf al een immuunsysteem om bijvoorbeeld kanker aan te vallen." Deze radicaal andere denkwijze leidde volgens Mukherjee tot een aantal van de meest spectaculaire nieuwe geneesmiddelen voor kanker.

Maar het gaat veel breder dan kanker. In zijn TED-talk vertelt Mukherjee over hoe hij enkele jaren geleden last kreeg aan zijn knie. Zijn meniscus - die bestaat uit kraakbeen - was gescheurd, het bot zelf verbrijzeld. Dat klinkt heftig, maar bot- en kraakbeendegeneratie is een vaak voorkomend probleem bij veroudering. Mukherjee en zijn team begonnen te experimenteren in een poging die degeneratie te keren. Eerst nog volgens het hen bekende model: proberen het probleem van buitenaf op te lossen, door middel van injecties en dergelijke. Tot iemand opperde dat ze het probleem, en dus ook de oplossing, in de cellen moesten gaan zoeken. Het team ontdekte vervolgens het bestaan van skeletstamcellen, die het hele gewervelde skelet opbouwen, bot en kraakbeen incluis. "De hele tijd waren we op zoek naar een pil, terwijl we eigenlijk een cel moesten zoeken", zegt Mukherjee.

Niet doden, maar doen groeien

Een skeletstamcel doet niets liever dan kraakbeen aanmaken. Hij is ook superefficiënt in het herstellen van breuken. Alleen: het aantal skeletstamcellen daalt drastisch naarmate het ouder worden, waardoor een veertiger als Mukherjee al eens zijn knie aan gort kan lopen. De ontdekking van de skeletstamcel leidt nu tot prikkelende vragen om die terugval op te lossen. Kun je dit als een weefsel buiten het lichaam bouwen? Kun je kraakbeen op traumaplaatsen implanteren? Kortom: is de cel de behandeling?

"Waar het echt om gaat, is niet het medicijn zelf, maar een metafoor", denkt Mukherjee. "In plaats van de ziekte te proberen doden, moeten we het geneesmiddel laten groeien."

De omgeving als medicijn

Als je de 'werk van binnen naar buiten'-theorie doortrekt, eindig je in je omgeving, in het milieu. Want ook die kan een medicijn zijn. Mukherjee neemt depressie als voorbeeld. "Jarenlang probeerden we met antidepressiva chemische verbindingen uit te schakelen die zich tussen zenuwcellen bevinden, zoals dopamine en serotonine. Dat werkt, maar net als chemotherapie ook maar tot een bepaald punt. Wat je moet doen, is de fysiologie van het orgaan, in dit geval de hersenen, wijzigen. De bedrading opnieuw aanleggen. Praattherapie doet exact dat. De combinatie van praattherapie en medicijnen is efficiënter dan elk apart."

En net daar kan omgeving een rol spelen. Kunnen we een omgeving bedenken om een depressie te veranderen? Kun je de signalen uit een omgeving die depressie uitlokken, buitensluiten? "Dat proberen we vandaag al", zegt Mukherjee. "We proberen de verspreiding van oestrogeen - het hormoon dat mee aan de oorzaak ligt van borstkanker - in het milieu in te dijken. We willen minder suiker in ons eten om diabetes tegen te gaan."

Maar zal een dokter ooit een omgeving als medicijn kunnen voorschrijven? Kun je überhaupt een patent nemen op een omgeving? Op die vragen heeft Siddharta Mukherjee nog geen antwoord. Maar dat een antwoord ooit zal komen, staat buiten kijf.

Wie is Siddhartha Mukherjee?

Siddhartha Mukherjee (°1970) is een Indiaas-Amerikaanse oncoloog en hematoloog. In 2010 won hij een Pulitzer voor zijn boek De keizer aller ziektes, over de geschiedenis van kankeronderzoek. Vandaag onderzoekt hij verbanden tussen stamcellen en bloedziektes.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234