Vrijdag 07/08/2020

InterviewAngus Deaton

Ontwikkelingseconoom Angus Deaton: ‘We moeten de kosten in de zorg eerlijker verdelen’

Angus Deaton.Beeld Serge Picard / Agence VU

De coronacrisis legt bloot hoe onrechtvaardig en ondemocratisch het Amerikaanse gezondheidsstelsel is, aldus ontwikkelingseconoom en Nobelprijswinnaar Angus Deaton. De epidemie kan leiden tot fundamentele hervormingen, ‘maar het kan alle kanten op’.

Het is niet de ongelijkheid in de wereld waar ontwikkelingseconoom Angus Deaton zich dezer dagen zorgen over maakt. Het probleem is de ‘unfairness’, de onrechtvaardigheid in ons kapitalistisch systeem die rijken de ruimte laat te profiteren van die ongelijkheid en de armoede van anderen uit te buiten.

Zijn het straks deze ‘roofdieren’ aan de top van de kapitalistische piramide – de banken, verzekeraars, farmaceutische bedrijven of hedgefondsen – die als grote winnaars van de coronacrisis uit de bus komen? En betalen dan de kwetsbaarste burgers de hoogste prijs omdat ze geen buffers hebben, onverzekerd zijn, geen vaccin kunnen betalen, hun huis worden uitgezet of toevallig in een land wonen waar überhaupt geen sociale vangnetten of voldoende ziekenhuizen zijn?

De Schot Angus Deaton, die in 2015 de Nobelprijs voor de Economie kreeg toegekend voor zijn oeuvre op het gebied van ‘armoede, welvaart en beleid’, waagt zich niet aan voorspellingen. “Ik ben geen profeet”, waarschuwt hij alvast via het digitale videokanaal Zoom vanuit zijn huis in New Jersey, waar hij met zijn vrouw in quarantaine zit. Als wetenschapper die zich liefst baseert op data en feiten, begeeft hij zich op onbekend terrein als het gaat om het analyseren van de effecten van de coronacrisis. “Ik heb geen antwoorden, want we kennen de feiten nog niet en ik heb ze dus ook niet kunnen onderzoeken. Maar ik ben net zo bezorgd als iedereen.”

Deaton, hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Princeton-universiteit in New Jersey, verwierf in de jaren 80 grote bekendheid met zijn studies naar het gedrag van huishoudens in ontwikkelingslanden. In zijn publieksbestseller The Great Escape: Health, Wealth, and the Origins of Inequality uit 2013 schetst hij hoe het Westen na de industriële revolutie aan een leven van ziekte en armoede wist te ontsnappen, vooral door medische vooruitgang. En dan in het bijzonder de ontdekking in de 19de eeuw dat bacteriën en virussen ten grondslag liggen aan infectieziekten als polio, cholera en difterie. Dankzij die kennis, de ontwikkeling van vaccins, het toepassen van hygiëne en de aanleg van riolering schoot de levensverwachting omhoog.

Veel arme landen wisten niet van deze gezondheidskennis te profiteren en ‘ontsnapten’ niet aan de armoede. Op het zuidelijk halfrond sterven nog steeds duizenden kinderen per dag aan behandelbare infectieziekten en hebben meer dan een miljard mensen geen toegang tot schoon water en sanitair.

De corona-epidemie treft de kwetsbaarste burgers: ouderen, zieken en armen in achterstands- of sloppenwijken die zich er niet tegen kunnen verweren. Het is weer uw onderzoekspopulatie die de prijs betaalt, toch?

Deaton: “We nemen aan dat kwetsbare mensen het meest zullen lijden. Dat doen we omdat de kwetsbaarste mensen normaliter het meest lijden – daarom noemen we ze zo – maar we weten het niet zeker. Als je teruggaat naar de middeleeuwen en kijkt naar de pokkenepidemie en de pest of Zwarte Dood, dan maakte het virus weinig onderscheid tussen rijk en arm. Het sterftecijfer onder de rijken en de adel was net zo hoog, de levensverwachting van weldoorvoede koningen en hertogen bleef net zo laag als van gewone burgers, tot eind 18de eeuw een vaccin tegen pokken werd ontdekt. 

Beeld Serge Picard / Agence VU

“Toen mensen eenmaal wisten hoe je die ziekten kon controleren, kregen rijken de controle eerst. Dat is wel een vast patroon, dat we nu ook kunnen verwachten; bij een nieuwe ontdekking zijn het altijd eerst de rijksten die profiteren. Maar voorlopig zie je nu bij corona dat rijken en beroemdheden het virus ook gewoon krijgen; filmsterren hebben het, sporters, senatoren, de Britse premier Boris Johnson, prins Charles.”

Maar zij zullen er waarschijnlijk niet aan sterven en ook geen financiële zorgen aan overhouden. Anders ligt dat voor de burgers in arme landen die nu bovendien door de lockdowns direct geen inkomen meer hebben. Zij betalen de hoogste prijs in onze ‘onrechtvaardige’ wereld?

“De situatie is veel moeilijker in arme landen. Het aantal sterfte- en besmettingsgevallen is nog laag, maar misschien kennen we de werkelijke aantallen nog niet of blijven arme landen om een of andere reden gespaard. Het beeld is gewoon nog niet transparant, maar het is duidelijk dat de sociale-afstandsmaatregelen voor kwetsbare burgers in arme landen zonder sociaal vangnet een catastrofe betekenen. Social distancing is alleen weggelegd voor welgestelde mensen die zichzelf kunnen opsluiten in hun huizen. Voor de mensen die in een hutje in een township of krottenwijk wonen zijn de maatregelen een schertsvertoning. De risico’s op besmetting worden niet minder, er is geen enkele bescherming voor als ze ziek worden en toch zijn ze hun inkomen kwijt. Voor armen is het dus een verlies-verliessituatie.”

Is deze crisis het resultaat van een op hol geslagen kapitalistisch systeem met zijn uitwassen van individualisme, liberalisme en globalisering, zoals je dezer dagen veel hoort?

“Weet je, ik ben ook kritisch over de uitwassen van het kapitalisme, maar we moeten niet vergeten dat dit systeem ook miljarden mensen uit de armoede heeft gehaald. Kijk naar China en India, waar mensen veertig jaar geleden in onbeschrijflijke armoede leefden. Het is simpelweg niet waar dat liberalisme en globalisering de wereld ongelijker hebben gemaakt. We zijn er allemaal op vooruitgegaan, en sommigen nog veel meer. Het gevaar is dat de coronacrisis de economische vooruitgang weer ongedaan maakt en dan kan de ongelijkheid, vooral binnen landen, weer toenemen.

“Wat zich openbaart is dat we leven in een wereld met zwakke gezondheidssystemen. Dit is wellicht te wijten aan het liberalisme; over het algemeen is het niet goed om publieke taken als gezondheidszorg of veiligheid uit te besteden aan de markt. Dat maakt ons kwetsbaar. De ‘markt’ zorgt immers niet voor schoon water of het nemen van maatregelen als social distancing, handen wassen of het opzetten van earlywarningsystemen.”

In hun vorige maand verschenen boek Deaths of Despair and the Future of Capitalism schetsen Deaton en zijn vrouw, de econoom Anne Case, een ontluisterend beeld van de ondergang van de blanke Amerikaanse onderklasse, waar de levensverwachting door zelfmoord en verslavingen voor het eerst in de moderne geschiedenis weer afneemt. Het ‘onrechtvaardige’ en ‘ondemocratische’ Amerikaanse gezondheidsstelsel speelt hierin volgens de auteurs een belangrijke rol. In de eerste plaats omdat het de ingebruikname van de zwaar verslavende pijnstillers in de VS heeft gefaciliteerd en vooral omdat het verzekeringsstelsel zo is ingericht dat armen onevenredig veel bijdragen aan ‘het duurste en slechtste systeem ter wereld’.

De gedaalde levensverwachting komt vooral door laaggeschoolde blanke arbeiders in voormalige industriegebieden van de VS, zoals de staten in de Rust Belt. Deze ‘doden uit wanhoop’, veroorzaakt door zelfmoord en de verslavingen aan opiaten en alcohol, beschrijven Deaton en Case als het gevolg van een uiteengespatte American Dream. Deze Amerikanen hebben niet alleen hun werk verloren door globalisering en automatisering, maar ook hun kans om een gezin op te bouwen. Zonder belangrijke sociale netwerken als werk, vakbond, gezin en kerk heeft deze generatie elke aansluiting in de samenleving verloren. Er is geen hoop meer op verbetering; ze zullen het nooit meer zo goed krijgen als hun ouders.

In het sociaal-economische krachtenspel van het kapitalisme heeft de arbeidersklasse het moeten afleggen tegen de macht van bedrijven en de ‘roofzuchtige gezondheidszorg’ die hun zakken leeg klopt. Zolang arbeiders niet participeren in een economie die inkomen eerlijk verdeelt en ‘onrechtvaardige’ krachten de kapitalistische democratie ondermijnen, zal het aantal ‘doden uit wanhoop’ blijven toenemen, zo voorspellen de twee economen.

Arme Amerikanen zullen onevenredig worden getroffen door corona omdat ze nu met miljoenen werkloos raken, achterblijven met enorme schulden of zelfs zorg mijden. Zal de epidemie uiteindelijk toch niet leiden tot een roep om een ander gezondheidssysteem?

“Wie Covid-19 krijgt in de VS wordt gewoon behandeld, ongeacht of je verzekerd bent. Ziekenhuizen nemen alle patiënten met ademhalingsproblemen op, dat zijn ze verplicht. Het echte probleem is dat onverzekerden daarna met torenhoge ziekenhuisrekeningen achterblijven. De dreiging heeft voor armen daarom meer met geld te maken dan met angst voor de dood. Weet je, die ziekenhuisrekeningen zijn afschuwelijk. Als je die niet kunt betalen, kun je nooit meer een huis kopen, nooit meer een creditcard aanvragen, nooit meer een auto kopen. Die rekening kan je je leven lang achtervolgen. Sommigen van ons hopen inderdaad dat dit tot fundamentele hervormingen van het Amerikaanse gezondheidssysteem leidt, eindelijk.”

Beeld Serge Picard / Agence VU

En gelooft u dat?

“Ik hoop het. We hebben een soort publiek gezondheidssysteem nodig dat de kosten eerlijker verdeelt, zoals in andere rijke landen. Maar het kan alle kanten op. Verzekeringsmaatschappijen bieden nu gratis tests aan en ze schrappen vooruitbetalingen, maar we weten bijvoorbeeld niet wat er gebeurt met de rekeningen voor medicijnen. Er zijn veel manieren waarop je alsnog de rekening gepresenteerd kunt krijgen. Zelfs als je verzekerd bent, kun je nog een ‘verrassingsrekening’ krijgen. De overheid heeft nu miljarden vrijgemaakt voor de farmaceutische industrie om medicijnen te ontwikkelen en hopelijk een vaccin, wat natuurlijk geweldig is. Maar niets weerhoudt de farmabedrijven ervan om daar dan straks hoge prijzen voor te rekenen. We weten niet wat ze gaan doen. De gezondheidsindustrie kan zich vergalopperen en mensen zullen zo boos worden dat ze hervormingen eisen. Maar het kan ook zo zijn dat de sector een geweldige prestatie levert en straks wordt gezien als de grote held.”

Burgers zijn nu volop aan het reflecteren op hun gedrag. Ze vragen zich af of ze misschien minder moeten vliegen, minder consumeren en dichter bij huis produceren. Is dit van tijdelijke aard of gelooft u in een gedragsverandering?

“Ik geloof dat onze gewoonten wel iets zullen veranderen, al is het maar voor de korte termijn. Anne en ik zitten sociaal geïsoleerd thuis en het bevalt ons eigenlijk prima. We zouden op een tournee zijn om ons nieuwe boek te promoten; Washington, Los Angeles, Toronto en Italië. Alles is geannuleerd en we genieten er echt van om nu even niet zoveel te reizen. Ik ben onder de indruk om hoeveel we nu al doen op afstand. Mensen zullen zich misschien wel gaan afvragen hoeveel ze eigenlijk reisden en waarom ze hun levens zo vol inrichtten.”

Gelooft u dat we kritisch gaan kijken naar onze productieketens? We blijken nu wel erg afhankelijk van het buitenland voor ons mondkapje of ontsmettingsmiddel.

“Toen ik economie studeerde, leerde ik dat internationale handel een groot goed was. Ook al maakte China alles goedkoper dan wij, het was toch goed om met China te handelen, want dan waren beide landen beter af. De laatste halve eeuw zagen we hoe deze gedachte in praktijk werd gebracht. Wij waren beter af met goedkope producten uit China, en de Chinezen zijn er beter aan toe dan vroeger. Maar ik leerde als student ook dat er altijd een uitzondering was: nationale veiligheid. Je mag je aanvoerketens, die je zou verliezen in tijden van oorlog, nooit op het spel zetten. Als je een vliegtuig wilt bouwen om je vijand te vernietigen is het niet handig als essentiële onderdelen van dat vliegtuig door de vijand zijn gebouwd.

“Nu hebben we niet te maken met een menselijke vijand, maar met een virus. De epidemie laat ons nu zien dat we voor veel dingen die we nodig hebben, veel te afhankelijk zijn van producten uit China en andere plekken op de wereld. Die productieketens worden nu ernstig verstoord, dus ik weet zeker dat we in de toekomst veel voorzichtiger zullen zijn om onszelf te beschermen tegen zwakten in de productieketens. Zeker als het gaat om complexe ketens waarbij een onderdeel uit Jakarta komt, een ander uit Kenia, weer een ander uit China, en de assemblage in Singapore plaatsvindt. Ik denk niet dat mensen dit weer zo zullen inrichten.

“Hetzelfde geldt ook voor het aanhouden van nationale voorraden. Finland heeft die altijd aangehouden omdat ze dachten dat de Russen elk moment konden binnenvallen. Ze zijn dus altijd voorzichtig gebleven, maar veel landen doen dat niet meer. Je ziet nu wat het resultaat is. Je kunt hier in de VS geen enkel ontsmettingsmiddel of masker meer kopen dat wél door de overheid wordt aanbevolen. Je kunt zelfs geen toiletpapier meer kopen, dat wordt zeker ook in China gemaakt?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234