Zondag 05/12/2021

Ontsnapt aan de taal

Poëzie. De Vlaamse dichter Mark Insingel is 82. Zijn poëzie werd nu - niets te vroeg - verzameld in de prachtige uitgave het doel is wit. Insingels gedichten klinken en ogen fris en eigentijds. Omdat ze naar de essentie puren. Dat hebben we vandaag nodig.

Mark Insingel publiceerde eerst enkele bundels met eerder traditionele beeldspraak. Hij deed dat twee bundels lang trouwens nog onder zijn echte naam, Mark Donckers. Pas vanaf zijn vijfde bundel, Perpetuum mobile (1969), begon hij specifiek aandacht te besteden aan de vorm, om zich van de persoonlijke expressie los te maken. Hier merken we onder andere de invloed van de Duitse avant-gardistische dichter Helmut Heissenbüttel.

Insingel bleef zich met zijn manier van schrijven in de jaren 70 en later tegen het heersende poëzieklimaat afzetten. Zijn werk uit die tijd staat haaks op dat van de toenmalige nieuw-realisten, met Herman de Coninck als belangrijkste vertegenwoordiger, en nadien dat van de Pink Poets, zoals Patrick Conrad en Nic van Bruggen.

Hij is een soort eenmansbeweging die de lezer dwingt om zich op de vorm waarin de woorden gepresenteerd worden, te concentreren. In de manier waarop Insingel de taal behandelt, construeert hij zijn identiteit, los van het banale, alledaagse. Hij abstraheert om het alledaagse te overstijgen. Daardoor werd zijn poëzie onterecht wel eens als steriel afgedaan. Het is niet omdat Mark Insingels poëzie abstraherend is en een grote fascinatie voor de taal en de vorm laat zien, dat ze ontmenselijkt zou zijn.

Circulariteit

Door de kritiek werden zijn recentste bundels onder andere geprezen omdat Insingel leesbaarder zou schrijven. Dat is een misvatting. Zijn poëzie is altijd erg menselijk geweest. Het was net in de uitpuring, door te zoeken naar de essentie van het bestaan en hoe je dat in taal kunt weergeven, dat Insingel zijn menselijkheid toonde.

In de bundel Modellen (1970) lezen we bijvoorbeeld al: "er staat niet wie ik ben/ ik ben niet wat er staat// er staat wie ik niet ben/ ik ben wat er niet staat// ik ben wie ik niet ben".

Zo komt Insingel tot de circulariteit, een basisprincipe van het bestaan. Want wie kan ontkennen dat het leven is, zoals het in al zijn tegenstellingen en variaties vorm krijgt, als in het gedicht dat ik koos? We zijn allemaal 'ingesingeld'. We zitten gevangen, niet alleen in de samenleving en onze relaties, maar ook in de taal. We bepalen elkaar en worden bepaald. In de bundel liefdesgedichten Iets (2007) lezen we: "Ik zie jou zo,/ zo moet jij zijn./ / Jij moet zo zijn/ als ik jou zie.// Zo zie ik jou/ als jij moet zijn.// Zo moet jij zijn:/ dat ik jou zie."

In de variaties en de parallellismen zit muziek, maar ook een indringende karigheid. Insingel heeft veel aandacht voor de clichés waarvan we ons bedienen en voor de redeneringen waarin we soms verstrikt geraken. In die zin heeft zijn poëzie duidelijk een maatschappijkritische betekenis, ook al lijkt ze mijlenver af te staan van wat men doorgaans als maatschappelijk geëngageerde gedichten beschouwt.

Staat Insingel dan helemaal alleen in de Vlaamse poëziegeschiedenis? In zekere zin wel, omwille van zijn eigenzinnige schriftuur. Maar zijn fascinatie voor het beeldende en het afzweren van het anekdotische heeft hij gemeen met die andere einzelgänger, Roland Jooris. Want vorm betekent bij Insingel niet alleen aandacht voor de schikking van versregels, maar ook aandacht voor het beeld van het gedicht op de bladspiegel. Dat zien we bijvoorbeeld in de bundels Perpetuum mobile - oorspronkelijk trouwens uitgegeven op afzonderlijke bladen van 33 bij 21 centimeter, als een soort portfolio - en Het is zo niet zo is het (1978).

Bezwering

Mark Insingel gomt weg om tot de ervaring te komen. Want 'het doel is wit'. Dan pas kan de inhoud primeren, als alle anekdotiek, alle beeldspraak geweerd worden. Tegelijk wijst dit natuurlijk op Insingels besef van de vergankelijkheid. Taal zal die niet kunnen bezweren: "Het doel is het einde".

Dankzij het verhelderende nawoord van Lars Bernaerts, de wetenschappelijk verantwoorde teksteditie door Bert Van Raemdonck en de prachtige vormgeving door Danny Dobbelaere is het doel is wit een boek dat doordringt tot de essentie van de lees- en van de zijnservaring.

het is zo niet zo is het
het is zo niet zo was het
het was zo niet zo is het
het was zo niet zo was het
het was zo niet zo zal het
het zal zo niet zo was het
het zal zo niet zo zal het
het zal zo niet zo is het
het is zo niet zo zal het
het zal zo niet zo zou het
het zou zo niet zo zal het
het zou zo niet zo zou het
het zou zo niet zo was het
het was zo niet zo zou het
het zou zo niet zo is het
het is zo niet zo zou het
het is zo niet zo is het
Mark Insingel

Mark Insingel, het doel is wit, Poëziecentrum Gent, 561 p., 49,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234