Maandag 30/11/2020

Ontrouw op topsnelheid

Samuel Beckett keek er persoonlijk op toe dat er geen duimbreed werd afgeweken van de regieaanwijzingen in zijn toneelwerk. Zijn erfgenamen zetten die traditie voort. Toch kreeg de Turkse regisseuse Şahika Tekand voor haar regie van Play (Oyun) de toestemming tot enkele drastische ingrepen. Het resultaat is verrassend.

Oyun door het Stadstheater van Istanbul, 26 en 27 april, Bozar, Brussel. www.bozar.be

De plot van Play (1962-1963) is snel samengevat: een vrouw vermoedt ontrouw bij haar man, maar kan dat niet bewijzen, tot de man bekent. Hij overweegt even om met zijn minnares weg te trekken, maar uiteindelijk blijft alles bij het oude. Het verhaal doet denken aan een aanslepende affaire uit Becketts eigen huwelijksleven. Dat banale fait divers is slechts de opmaat voor een typische Beckett-tekst. Drie acteurs (echtgenote w1, minnares w2 en M) zijn opgesloten in een urn. Je ziet enkel hun lijkbleke gezicht. Als het doek opgaat murmelen ze een onverstaanbare, ingedikte versie van het stuk, als een koor.

Het drama neemt daarna meteen de vorm van een verhoor aan. Een spot zwiept van het ene naar het andere gezicht, als om bekentenissen te ontlokken en zo de ware toedracht te achterhalen. Het omgekeerde gebeurt. De acteurs rammelen hun tekst af op topsnelheid, op het onbegrijpelijke af. Na een korte onderbreking, waarin ze allen samen spreken, vervolgt het verhoor. Dat levert echter nog enkel onsamenhangende gedachtenflarden op. Alsof de gebeurtenissen slechts vage hersenspinsels waren geweest. De herhaling van het stuk versterkt die indruk.

Metafoor

Tekand ziet in die opzet een metafoor voor onze tijd. Mensen, zegt ze, zijn bezeten door hun individuele leven. Ze staren zich blind op wat hen persoonlijk overkomt, maar vergeten dat hun besognes wezenlijk niets betekenen, zelfs niet eens origineel zijn. Wat we als oorspronkelijk en eigen ervaren, is een reeks clichés waarvan de kaarten telkens anders geschud en ingezet worden. Maar daarom is het spel niet minder absurd.

Dat wordt zichtbaar door een bijzonder scènebeeld: een schuin achterwaarts gekantelde wand die het hele podium vult. In die wand zijn drie rijen van vijf kamertjes uitgespaard, net groot genoeg om één zittende acteur te bevatten. Zo toont ze de personages vijf keer: vijf keer w1 bovenaan, vijf keer M in het midden, vijf keer w2 onderaan. Als het licht in een kamertje aanfloept, brabbelt de bewoner abrupt zijn tekst. Dat gebeurt drie keer na elkaar.

Tekand werkte voor Oyun niet met haar eigen gezelschap maar met het Stadstheater van Istanbul. Dat klassieke ensemble is niet vertrouwd is met zo'n experiment. De eerste keer, als de tekst vrij traag verloopt, vullen ze de woorden nog in met gebaren en gelaatsuitdrukkingen. Al zijn die precies gechoreografeerd, ze voegen er toch nog hun sausje van klassieke acteurstics aan toe. Maar bij de snellere tweede, en tongbrekend radde derde herhaling valt die opsmuk noodgedwongen weg. Er blijft slechts een bizar spel van verspringende lichten en plotse gedachtensprongen over.

Aan die opzet voegt Tekand één beeld toe. Bij de aanvang en bij latere overgangen in het stuk blijven alle kamertjes donker. Er valt enkel een vaal strijklicht op de schuine wand. Je ziet de doodsbleke gezichten van de spelers dan enkel als ze zich vooroverbuigen uit hun kamertje - graf? Ook dan bewegen hun lippen driftig, maar horen doe je niets. Al geloven ze zelf dat ze iets betekenisvols zeggen, communiceren doet hun taal niet buiten hun grafkamertje. De futiliteit van taal, op zich of als communicatiemiddel, Beckett zelf zou het wellicht wel gesmaakt hebben. Werken doet het zeker.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234