Dinsdag 02/03/2021

ONTRAFELD

'De schreeuw' van Edvard Munch (1863-1944) is nog altijd hét icoon van existentiële angst. Munch heeft in zijn lange carrière veel geschilderd: hij werd 81 en debuteerde op zijn 18de. Zijn problematische omgang met vrouwen, zijn angst om ziek of gek te worden en zijn eenzaamheid: de Noorse kunstenaar projecteerde zijn innerlijk op het doek.

Mona Lisa?

Vaak wordt gezegd dat De schreeuw het tweede meest herkenbare werk ter wereld is - na de Mona Lisa. Daar zit een grond van waarheid in. Er zijn nog meer overeenkomsten. Net als de Mona Lisa is ook De schreeuw niet zo groot. De versie die momenteel in Parijs te zien is (Munch maakte er drie plus een lithografie), is 83,5 bij 66 cm.

Net als het schilderij van Da Vinci is De schreeuw vaak gereproduceerd, geïmiteerd en geparodieerd. Popartkunstenaar Andy Warhol maakte er zijn eigen, licht afwijkende versie van, als zeefdruk. Ook in films is gretig gebruikgemaakt van De schreeuw, onder meer in de horrorfilm Scream van Wes Craven.

Gestolen

Net als de Mona Lisa is ook het werk van Munch gestolen. Deze versie, die vermoedelijk van 1910 dateert, werd in augustus 2004 gestolen uit het Munch Museet in Oslo en pas twee jaar later beschadigd teruggevonden. Het werk hangt sinds 2008 weer in Oslo en wordt zelden uitgeleend. Nu is het in de Fondation Vuitton te zien, achter glas en met een suppoost erbij.

Vrouw

Munch schilderde in 1893 zijn eerste versie, die nu in het Nasjonalmuseet van Oslo hangt. Hij maakte het werk na een pijnlijk afgelopen liefdesaffaire met een getrouwde vrouw. Net als zijn iets jongere tijdgenoot, Vincent van Gogh, zocht Munch naar een nieuwe manier om de werkelijkheid uit te beelden: niet 'objectief' en 'realistisch', maar eerder hoe hij die werkelijkheid aanvoelde: 'subjectief' of 'expressionistisch'. De schreeuw is dan ook een scharnierwerk in de kunstgeschiedenis.

Natuur

De schreeuw kan op veel manieren geïnterpreteerd worden. Toch heeft Munch zelf een tip van de sluier opgelicht door op de pastelversie, die in 2012 geveild werd, een eigen gedicht toe te voegen. Op de originele lijst staat: "Ik was aan het wandelen met twee Vrienden / De Zon ging onder, de Hemel werd Bloedrood / En ik voelde een zweem van Melancholie - ik stond / Stil, doodmoe - over de zwartblauwe / Fjord en Stad hingen Bloed en Tongen van Vuur / Mijn Vrienden liepen verder - ik bleef achter / trillend van angst - voelde ik de grote Schreeuw in de Natuur." Het is dus niet de figuur op de voorgrond die schreeuwt. De figuur kan het geschreeuw van de natuur niet meer aanhoren en bedekt zijn of haar oren.

Vulkaan

Sommige historici hebben een verklaring aangedragen voor de bloedrode lucht: in 1883 en 1884 zou de lucht in West-Europa maandenlang roodgekleurd zijn geweest door de uitbarsting van de vulkaan Krakatau. Maar dat is tien jaar voordat Munch zijn eerste Schreeuw schilderde. Trouwens: Munch wilde vooral zijn innerlijk schilderen en niet de waarneembare werkelijkheid.

Zus

Die 'schreeuw' van de natuur zou veroorzaakt kunnen zijn door de nabijheid van een slachthuis en van een krankzinnigengesticht. Rond 1893 werd de zus van Munch verpleegd in dat gesticht, aan de voet van de Ekeberg in Oslo, waar het tafereel gesitueerd is.

Zelfportret

De ontzette, tot wanhoop gedreven figuur op de voorgrond is Edvard Munch zelf, maar hij heeft van zichzelf een onherkenbare schim gemaakt, een hologig spook, een soort geslachtsloze, geïsoleerde Elckerlyc.

Golven

De schreeuw van de natuur jaagt geluidsgolven door het hele landschap. Zelfs de figuur op de voorgrond golft mee. De wereld is in beweging en de golven lijken de figuur op te slokken als een stormachtige zee. Alleen de strakke loopbrug biedt houvast. Er zijn - misschien niet toevallig - nogal wat overeenkomsten met Van Goghs mythische schilderij De sterrennacht uit 1889, waar de nachtelijke hemel golft als een zee.

'Les Clefs d'une Passion', tot 4 juli in Fondation Louis Vuitton, Parijs (metro Les Sablons), fondationlouisvuitton.fr

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234