Dinsdag 11/05/2021

ONTRAFELD

Gentile Bellini (ca. 1429-1507) was een Venetiaanse schilder. Hij maakte deel uit van een heus kunstenaarsgeslacht: vader Jacopo Bellini, broer Giovanni Bellini en schoonbroer Andrea Mantegna zijn nu veel beroemder dan Gentile zelf. Hij geniet vooral bekendheid voor portretten en stadsgezichten van Venetië en Alexandrië, vaak met processies.

Constantinopel

Constantinopel, de voormalige hoofdstad van het Oost-Romeinse rijk, werd in 1453 veroverd door de Turken en uitgeroepen tot hoofdstad van het Ottomaanse rijk. Er was weinig betrouwbare informatie voorhanden, maar in de westerse mogendheden draaide de propagandamachine op volle toeren. In rooms-katholieke pamflettaire drukwerken kreeg tegenstander en vijand Luther een (Turkse) tulband aangemeten, protestanten scheerden de paus en de Ottomanen dan weer over één kam.

De gewijzigde geopolitieke situatie zorgde voor merkwaardige allianties. Zo luidde de leuze van de tegen het katholieke Spanje rebellerende Hollandse geuzen: 'Liever Turks dan paaps'.

Nieuwsgierigheid

Tegelijk groeide er een intense wederzijdse belangstelling. De tulp werd in West-Europa ingevoerd en vooral Venetiaanse kunstenaars ondernamen de reis naar Constantinopel, een stad waarmee Venetië - toen een dominante grootmacht in de Middellandse Zee - al lang intense betrekkingen onderhield.

Ook de Vlaamse schilder Pieter Coecke van Aelst trok in 1533 naar Constantinopel in de hoop van sultan Süleyman een opdracht voor een wandtapijtenreeks in de wacht te slepen. Dat lukte niet, maar de kunstenaar kwam wel terug met een indrukwekkende reeks houtsneden, die een indringend beeld van het toenmalige Constantinopel geven.

Sultan

Sultan Mehmet II was bijzonder geïnteresseerd in westerse kunst en cultuur. Hij stelde aan Venetië de vraag om een schilder te sturen. De sultan noemde geen namen, maar Venetië stuurde een van zijn toentertijd belangrijkste kunstenaars, Gentile Bellini, die op dat moment 'stadsschilder' was.

In september 1479 reisde Gentile naar Constantinopel als onderdeel van een vredesverdrag tussen Venetië en de Ottomanen. Hij ging dus niet alleen als schilder, maar ook als Venetiaans cultuurgezant. Bellini verbleef zo'n anderhalf jaar in de hoofdstad.

Meedogenloos

Mehmet II werd in het westen bewonderd als groot krijgsheer en promotor van kunsten en wetenschappen. Maar de sultan werd ook gevreesd en verguisd omdat hij een meedogenloos heerser zou zijn.

Portret

Zoals blijkt uit een moeilijk leesbaar opschrift onderaan rechts, voltooide Gentile Bellini het portret (70 bij 52 cm) op 25 november 1480. Het gezicht van de sultan is vrij klassiek geschilderd: nagenoeg in profiel, het is maar heel lichtjes gedraaid.

Er werden toen door Turkse kunstenaars wel portretminiaturen gemaakt, maar westerse kunstenaars sprongen helemaal anders om met het portret: door het formaat, het gebruik van olieverf en de aandacht voor perspectief en het spel van licht en schaduw werden er zeer realistische portretten afgeleverd. Dat was iets wat de sultan wilde.

Boog

De boog verwijst naar de drie bogen waar bezoekers onderdoor moesten als ze de sultan in zijn pas voltooide Topkapi-paleis wilden bezoeken. Er zou ook een knipoog naar de Venetiaanse architectuur inzitten.

Tapijt

Net als de boog zorgt het afhangende tapijt vooraan voor een plechtige afstand tussen de geportretteerde en de toeschouwer.

Kronen

Drie kronen verwijzen naar drie gebieden die door Mehmet veroverd werden: Griekenland, Azië en het keizerrijk Trebizonde. Daaraan zijn, vermoedelijk voor de symmetrie, nog drie kronen toegevoegd. De zevende kroon, die onderaan op het tapijt prijkt, verwijst naar het feit dat Mehmet de zevende sultan was in de Ottomaanse dynastie.

'Het rijk van de sultan. De Ottomaanse wereld in de kunst van de renaissance', tot 31 mei in Bozar, Brussel. (bozar.be)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234