Woensdag 11/12/2019

Ontrafeld

Over Pieter Bruegel de Oude (ca. 1525-1569) weten we bitter weinig en zijn werk is vaak raadselachtig. Hij was een uitstekende tekenaar en begon pas laat - omstreeks 1557 - te schilderen. Waarschijnlijk bewoog hij zich in de Antwerpse humanistische kringen. In 1562 verhuisde hij naar Brussel, waar hij vrij jong overleed.

1 Klein De kreupele bedelaars is een van de laatste schilderijen die Pieter Bruegel maakte. Het is een erg klein paneeltje - 18,5 bij 21,5 cm. Dus kleiner dan de reproductie die u hier ziet. Bruegel signeerde en dateerde het werkje links onderaan. Het behoort tot de collectie van het Louvre in Parijs.

2 Kreupelen Bruegel schildert niet één, maar meteen vijf kreupelen op een onbarmhartige, bijna genadeloze manier. Drie mannen hebben geen onderbenen meer en behelpen zich met houten 'prothesen'. Ze lijken zich maar moeizaam te kunnen verplaatsen. Zijn ze ook psychisch gestoord? Door de kreupelen zo vooraan op het schilderij te zetten, betrekt Bruegel ons als toeschouwer direct bij het gebeuren.

3 Belletjes Een van de mogelijke interpretaties is dat het om bedelaars gaat die een dansje uitvoeren: een van de mannen heeft kappen met belletjes aan zijn been gebonden. Zijn open mond suggereert dat hij zingt. Achter de mannen loopt een vrouw met een metalen schoteltje, vermoedelijk om geld op te halen.

4 Kroon Ze dragen opvallende hoofddeksels: iets wat op een bisschopsmijter en een kroon lijkt. Een van de hypothesen is dat Bruegel de vijf standen van de toenmalige maatschappij uitbeeldde: adel (kroon), clerus (mijter), bontmuts (burger), helm (soldaat) en muts (boer). Aangezien de hoofddeksels worden gedragen door kreupelen zou het ook kunnen dat Bruegel een vastenavond- of carnavalsviering uitbeeldt, wanneer de gebruikelijke maatschappelijke verhoudingen op hun kop worden gezet.

5 Vossenstaart Misschien moeten we het schilderij wel als een allegorie lezen. De vossenstaarten, die geprikt zijn op iets wat een onderhemd lijkt, kunnen verwijzen naar de hermelijnen mantels van koningen en kardinalen. Op de achterzijde van het schilderij staat een moeilijk leesbaar gedichtje: 'Kruepelen bischop hooch gemoet / dat u neering beteren moet...' Zo zou het werk een kritiek op de clerus kunnen inhouden.

Maar de vossenstaart was ook een symbool van de geuzen, de opstandelingen tegen het Spaanse, katholieke bewind. 'Geus' is een verbastering van het Franse woord 'gueux', dat 'schooier' en 'bedelaar' betekent. Is het schilderij zo een verwijzing naar de toenmalige gespannen politieke situatie en de nakende opstand der geuzen?

6 Muur Rode bakstenen muren sluiten het tafereel voor een groot deel af en leveren een bevreemdende, claustrofobische sfeer. Er is wel een doorkijkje naar een tuin. Een van de kreupelen kijkt daarnaar. Wilde Bruegel symbolisch wijzen op een betere toekomst?

'Van Bosch tot Bruegel. De ontdekking van het dagelijks leven', tot 17 januari 2016 in Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam. boijmans.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234