Woensdag 11/12/2019

Ontrafeld

Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610) - kortweg Caravaggio - is de schilder van de vuile voeten en de zwarte handen. Hij stierf op amper 38-jarige leeftijd na een leven vol geweld en omzwervingen. Zijn realistische stijl zorgde voor veel ophef in een tijd dat men gewend was aan schilderijen met atletische goden en geslachtsloze madonna's.

Rome

Caravaggio maakte het schilderij Madonna di Loreto omstreeks 1604-'05 voor de Sant'Agostino-kerk in Rome. Het monumentale werk (2,6 bij 1,5 meter) hangt er nog altijd in een speciaal vervaardigde lijst in de eerste zijkapel links. Tot 18 december is het schilderij evenwel uitzonderlijk in het Antwerpse Museum aan de Stroom MAS te zien als christelijk topwerk van de tentoonstelling 'Heilige Plaatsen Heilige Boeken'.

Sant'Agostino, een van de oudste renaissancekerken in Rome, bevindt zich in de Via della Scrofa, vlak bij de Piazza Navona. Caravaggio woonde een tijdlang in de buurt. Nadat hij steeds vaker betrokken was geraakt in duistere zaken en straatgevechten en uiteindelijk een man had gedood die vals zou hebben gespeeld bij een balspel, moest hij in 1606 Rome ontvluchten. Maar waar hij ook verbleef - Napels, Sicilië en Malta - Caravaggio bleef schilderen.

Voeten

De man en de vrouw die op hun knieën zitten, zijn twee pelgrims. Zij hebben de tocht ondernomen naar het zogenaamde huis van Loreto: een woning waarin de madonna en het kindje Jezus een onderkomen hadden gevonden. De pelgrims zijn arm, hun kleren eenvoudig en hier en daar gescheurd, de muts van de vrouw is kapot. Van de man zien we duidelijk de vuile, gezwollen voeten. Pelgrims legden hun tocht blootsvoets af, zoals het moest. Maar hun nederigheid en opoffering worden beloond, want de madonna van Loreto verschijnt aan hen.

Toch zorgde het schilderij destijds voor ophef: men vond dat Caravaggio de onaanzienlijke pelgrims te prominent had uitgebeeld.

Madonna

Ook de madonna zorgde voor controverse. Zoals hij wel vaker deed, plukte Caravaggio zijn model 'van de straat'. De schilder zou voor de madonna zijn lievelingsmodel, Lena Antognetti, een prostituee, hebben gebruikt. Volgens sommige bronnen leefde Caravaggio samen met Lena (hoewel de schilder naar verluidt homoseksueel was), andere bronnen stellen dan weer dat Lena gefrequenteerd werd door menig kardinaal.

Wat er ook van zij, de madonna verschijnt, in het schilderij, met een kind in de armen op de drempel van haar huis. Ze lijkt wel een gewone huisvrouw, meer dan levensgroot, aards en vleselijk, die heel even haar gewone dagtaak onderbreekt om te kijken wie heeft aangeklopt. Zij is blootvoets, net als de pelgrims, wat haar deel doet uitmaken van het gewone volk.

Jezus

In haar armen houdt Maria een piepjonge Jezus - geen baby meer, maar een flinke jongen. De linkervoet van het kindje Jezus raakt bijna de biddende handen van de pelgrim. Het goddelijke komt zo heel dicht bij het menselijke.

Huis

Volgens een legende werd het huis van Maria in Nazareth door engelen op miraculeuze wijze naar de Italiaanse stad Loreto - nabij Rome - overgebracht. Sindsdien is Loreto een belangrijk pelgrimsoord. Caravaggio maakt ook van het huis van Loreto een arbeiderswoning: de bepleistering naast de deur is afgebrokkeld en de bakstenen zijn zichtbaar.

Aureool

De ragfijne, nauwelijks zichtbare aureolen boven de hoofden van Maria en Jezus zijn de enige tekenen van hun heiligheid.

Schaduw

Opmerkelijk is de schaduw van de madonna. Schaduwen en bij uitbreiding licht-donkercontrasten zijn het handelsmerk van Caravaggio: hij gebruikte schaduw om zijn personages volume te geven. Maar het is ook opmerkelijk dat de madonna zo'n opvallende schaduw krijgt: daarmee benadrukt Caravaggio nog maar eens haar 'tastbare', 'menselijke' aanwezigheid.

'Heilige Plaatsen Heilige Boeken' tot 18 januari 2015 in Museum aan de Stroom, Antwerpen.
Het werk van Caravaggio is er maar tot 14 december te zien. www.mas.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234