Vrijdag 18/10/2019

ONTRAFELD

Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610), kortweg 'Caravaggio' genoemd naar zijn geboortedorp, staat bekend als de schilder van Romeinse straatjongens, bedelaars en hoeren. Hij schilderde ze levensgroot en levensecht in taferelen die op filmstills lijken. Door het genadeloze realisme veroorzaakte zijn werk een schok in de kunst.

Rome

Dit vroege schilderij is een visitekaartje van Caravaggio's kunnen. Vermoedelijk schilderde hij het in 1593-'94, kort nadat hij vanuit Milaan in Rome gearriveerd was.

In Milaan had hij stage gelopen bij de schilder Simone Peterzano, maar Caravaggio wilde al gauw naar Rome, de toenmalige artistieke hoofdstad van Europa, waar voldoende, vooral kerkelijke opdrachtgevers waren.

Twee versies

In Rome moest Caravaggio aanvankelijk in zijn eigen onderhoud voorzien. Jongen gebeten door een hagedis schilderde hij vermoedelijk voor de vrije markt. Er bestaat ook een tweede versie, wat erop duidt dat het tafereel een succes was en Caravaggio zelf minstens één kopie maakte.

De hier besproken versie wordt bewaard in de Fondazione Roberto Longhi in Firenze. De tweede versie hangt in de National Gallery in Londen en werd enkele jaren later geschilderd, misschien in opdracht van kardinaal Francesco del Monte, Caravaggio's latere mecenas in Rome. De versie in Firenze wordt beschouwd als de eerste omdat ze ruwer en directer is, de Londense versie is gladder en trefzekerder geschilderd.

Actie

Het schilderij moet toentertijd ophef hebben gemaakt. Niet alleen beeldt Caravaggio een doodgewone jongen af - geen god of aristocraat - hij probeert ook actie en hevige emotie in het schilderij te brengen: revolutionaire nieuwigheden.

Hagedis

Wat is er aan de hand? Een jongen, die belicht wordt van links, wil een van de vruchten - misschien een rode kers -nemen die voor hem op de tafel liggen. Onverwacht wordt hij gebeten door een hagedis. Door het strijklicht zien we duidelijk zijn pijnlijke grimas; een snapshot. Zijn hemd is van zijn schouder gegleden en zijn naakte schouder springt in het oog. Het geeft het werk een erotische lading.

Zelfportret

Is het een straatjongen? Een hulpje in het atelier? Of een van Caravaggio's minnaars? Sommige kunsthistorici zien er een zelfportret van Caravaggio in. Een argument is dat hij zijn handen houdt alsof hij aan het schilderen is: in de ene hand zijn palet, in de andere zijn penseel.

Bloem

Volgens sommigen is het personage een hoertje: daarop duidt de bloem achter het oor en de naakte schouder.

Vaas 1

Het 'naturalistische' stilleven op de voorgrond - de bloemen in de glazen vaas - is op zich een meesterstukje. Caravaggio wilde ermee zijn technische vaardigheden demonstreren: glas, het wat troebele water en de reflectie van een open venster, waardoor de zon naar binnen schijnt.

Dergelijk haarfijn geschilderd stilleven kende hij vermoedelijk van Vlaamse schilders als Van Eyck, Memling en Van der Goes, die voor Italiaanse opdrachtgevers werkten. Hun schilderijen waren zeker in Noord-Italië bekend.

Vaas 2

De vaas heeft ook een allegorische betekenis. De roos is het symbool van romantische liefde, jasmijn staat voor begeerte. Doorredenerend zou je kunnen stellen dat de jongen naar verboden vruchten grijpt en daarvoor gestraft wordt.

Middelvinger

Niet toevallig wordt de jongen gebeten in zijn middelvinger. In de gebarentaal van het Romeinse straatleven stond de gebeten middelvinger als symbool voor de verwonde fallus. Zo zou, aldus Caravaggio-biograaf Andrew Graham-Dixon, het schilderij een zedenles bevatten: promiscuïteit leidt tot geslachtsziektes. Zo zou dit werk ook aanvaardbaar zijn geweest voor de Romeinse geestelijkheid, omdat ze zich konden beroepen op een moreel alibi als ze wilden genieten van de jongen en zijn naaktheid.

'De Giotto à Caravage' tot 20 juli in Musée Jacquemart-André, Parijs (musee-jacquemart-andre.com)
De catalogus is een uitgave van Mercatorfonds.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234