Zaterdag 08/08/2020

Ontrafeld

Schilder Jan Cox (1919-1980) werd geboren in Den Haag, groeide op in Antwerpen en was tussen 1950 en 1976 docent schilderkunst in Boston. Zijn oeuvre is uitgesproken humanistisch. In een beheerst expressionistische stijl verbindt hij thema's uit de klassieke filosofie en mythologie met naoorlogse existentiële twijfel.

Gekweld

Jan Cox was een getormenteerde ziel en nam als kunstenaar een aparte plaats in. Hij bleef schilderen toen het niet meer modieus was. Hij liet zich ook nog eens inspireren door klassieke mythen en, als vrijzinnige, door de passie van Christus. Dat was in de jaren 1960 en 1970 - de hoogdagen van abstracte en conceptuele kunst - voldoende om een complete buitenstaander te zijn.

Engagement

Cox wilde de eeuwige verhalen van oorlog, gruwel en lijden schilderen. Kunst mocht - móést - een boodschap brengen. Voor Cox was kunst een poëtische, vrije ruimte waar de kunstenaar en de toeschouwer elkaar konden ontmoeten. Abstract expressionisme was aan hem niet besteed en hij fulmineerde tegen popart en actionpainting.

Daartegenover plaatste hij zichzelf als geëngageerde verteller en literair schilder, balancerend op de grens van figuratie en abstractie, emotie en intellect, Amerika en Europa, moderniteit en traditie.

Kader

Na 1945 verhuisde Cox van Antwerpen naar Brussel om dichter bij zijn avant-gardevrienden van de Cobra-groep te zijn: Pierre Alechinsky en Hugo Claus. Het doek De dood van Socrates is veel later ontstaan, in 1979, maar draagt de sporen van het werk van Alechinsky door de typische band omheen het centrale schilderij.

Cox heeft in die rand, behalve verwijzingen naar vrijmetselarij (het lakzegel met passer bovenaan), teksten en een partituur van zijn lievelingscomponist Erik Satie opgenomen. Die fragmenten, in de vorm van een collage, verwijzen naar Socrate, een 'drame symphonique' van Satie.

Socrates

Socrates, en meer bepaald zijn zelfgekozen dood met de gifbeker, is het onderwerp van dit monumentale schilderij (160 bij 205 cm). Jan Cox schilderde het werk een jaar voordat hij zichzelf van het leven beroofde: het is een sleutelwerk in zijn oeuvre.

De filosoof staat symbool voor de Griekse oudheid, die Cox altijd heeft geïnspireerd, en voor de mens op zoek naar kennis, wijsheid en inzicht. Maar terwijl Cox in 1950 in een soortgelijke voorstelling Socrates nog liet sterven met de glimlach op de lippen - onverstoorbaar omdat de wijsgeer geloofde in een leven na de dood - blijft er nu van hem alleen een homp over. Cox heeft de vormeloze figuur met zenuwachtige, agressieve borsteltrekken dichtgeschilderd. Is dit pure wanhoop?

Haan

De achtergrond biedt geen horizon of perspectief meer, terwijl aan de voeten van de stervende filosoof een haan zit. Dat is geen feniks die uit zijn as verrijst - als teken van wederopstanding. De haan is in de Bijbel een symbool van verraad en komt ook voor in de laatste woorden van Socrates. Als men genezen was, offerde men een haan aan Asklepios, de Griekse god van de geneeskunde. Socrates vond dat de dood hem van het leven zou genezen.

Dood

Bovenaan in de witte lijst heeft Jan Cox geschreven: 'Tu t'en iras les pieds devant'. Een ironische verwijzing naar de dood en de uitvaart. De bizarre tekening onderaan lijkt te verwijzen naar het uiteenvallen van het lichaam.

Depressie

Na zijn terugkeer uit Boston, zocht Jan Cox vanaf 1974 steun bij Adriaan Raemdonck, de oprichter van de toen nog prille galerie De Zwarte Panter in Antwerpen. Cox probeerde aansluiting te zoeken bij de jonge dynamische kunstwereld met figuren als Fred Bervoets en Wilfried Pas. Hij zette ambitieuze reeksen op zoals De Ilias (een vijftigtal schilderijen) en De Martelgang (17 werken, gebaseerd op het lijden van Christus), maar creatieve euforie en diepe depressie wisselden elkaar af. In de nacht van 7 op 8 oktober 1980 maakte Cox een einde aan zijn leven.

Het werk (collectie KMSKA) hangt nu op de zevende verdieping van het Museum aan de Stroom in Antwerpen, in de afdeling 'Leven en dood. Over goden en mensen'.
www.mas.be
Met dank aan Adriaan Raemdonck

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234