Woensdag 28/10/2020

Ontrafeld

Gustave Courbet (1819-1877) is de geestelijke vader van het realisme. Hij ging uit van de zichtbare werkelijkheid en wees schilderijen af die geïnspireerd waren door historische of romantische onderwerpen. Zijn stijl was direct en zonder franjes. Hij gebruikte vaak het paletmes zodat zijn verf 'tastbaar' op het doek lag.

Begrafenis

Gustave Courbet ging geen rel uit de weg. Op het Salon van 1850 presenteerde hij drie schilderijen, waaronder een begrafenis: Un Enterrement à Ornans, nu in Musée d'Orsay in Parijs. Het doek leidde tot verhitte discussies. De een vond het rauw en opzettelijk lelijk, de ander de triomf van het naturalisme. Het was een monumentaal schilderij: zo'n drie bij zeven meter, een formaat dat voorbehouden was voor belangrijke historische gebeurtenissen.

Kut

Met het schilderij L'Origine du Monde ging Courbet nog enkele stappen verder. Hoewel het klein is (46 bij 55 cm), heeft het in Musée d'Orsay een grote impact. Courbet had eerder al vrouwelijke naakten geschilderd, maar dit werk is toch van een andere orde. De kadrering is radicaal: geen gezicht, geen armen, stukken dij, en voorts een kut, een buik en deels ontblote borsten. Courbet wilde een vrouwenlichaam 'objectief' voorstellen en ervoor zorgen dat de toeschouwer niet door ogen of een gezicht werd afgeleid.

Erotiek

Gustave Courbet schildert gespreide dijen. Zonder omhaal of retoriek. Er is geen verwijzing naar mythologie of geschiedenis. Er is wat er is.

Is het beeld erotisch? Nauwelijks. Het lijkt eerder op een anatomische les of een prent uit een medische atlas. Courbet laat ons wel nadenken over wat erotiek en seksualiteit is.

Origine

Waarnaar verwijst de ronkende titel? Naar de plek waar we vandaan komen? Het geboortekanaal? Is dit een beeld van een/de moeder? Verwijst het schilderij naar de plek waar de meesten onder ons 'gemaakt' zijn? L'origine de la petite mort?

Olympia

Courbet lijkt nog verder te willen gaan in de provocatie dan Edouard Manet, die zijn compromisloze en controversiële Olympia in 1863 schilderde: een naakte, liggende prostituee die met koele, ongenaakbare blik de toeschouwer taxeert.

Opdracht

L'Origine du Monde werd in 1866 besteld door Khalil Bey, diplomaat van het Ottomaanse rijk in Parijs en excentriek kunstverzamelaar. Vermoedelijk was Bey in Parijs om er zijn syfilis te laten behandelen. Hij hing het werk met een groen gordijn ervoor in een privékabinet. Alleen genodigden mochten kijken. Khalil moest het werk wegens geldproblemen verkopen. Na veel omzwervingen kwam het na 1955 terecht in de collectie van de Franse psycho-analyticus Jacques Lacan, die er een paneeltje tegenaan liet zetten. Pas vanaf 1995 kan de hele wereld het schilderij bekijken in Musée d'Orsay.

Model

De Ierse Joanna Hiffernan zou model gestaan hebben voor L'Origine. 'Jo' was aanvankelijk de minnares van de Amerikaans-Britse schilder James Whistler. Hij portretteerde haar in het overesthetische Symphony in White No. 1: The White Girl (1862). In 1865 brachten Jo, Whistler en Courbet samen de vakantie door in het Normandische Trouville en rond die tijd gebruikte Courbet haar als model voor La belle Irlandaise. Whistler reisde plotsklaps af naar Chili, wat de hypothese voedt dat er 'iets' is voorgevallen tussen Hiffernan en Courbet. In elk geval stond ze model voor Courbets lesbisch tafereel Le Sommeil (1866). Er is maar één probleem: Jo was roodharig. Misschien is het zwarte schaamhaar van L'Origine een geslaagde truc van Courbet om Jo 'onherkenbaar' te maken.

Foto

Een andere hypothese is dat er geen model aan te pas kwam en Courbet zich baseerde op de foto's van Auguste Belloc (1800-1867), gerenommeerd voor zijn pikante blootfoto's. Het zou kunnen dat het wit dat de vrouw omgeeft geen laken maar een jurk is, die ze optilt. Als Courbet een foto als bron heeft genomen, heeft hij het vlees - inclusief adertjes - wel erg overtuigend geschilderd.

Musée d'Orsay, Parijs

musee-orsay.fr

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234