Donderdag 22/04/2021

Onthullende maar ook pakkende tentoonstelling over clandestiene pers van het verzet uit de Tweede Wereldoorlog

De tentoonstelling wil een zo eerlijk en correct mogelijk beeld geven van de sluikpers en toont dus ook de negatieve kantjes

'Denkt nu niet dat wij Belgen voor de joden zijn'

De Antwerpse Stadsbibliotheek en documentatiecentrum Amsab-ISG halen bij zestig jaar bevrijding het 'geschreven verzet' terug uit de schuif, letterlijk. Tegendruk is een goed gedocumenteerde tentoonstelling met het verhaal van mannen en vrouwen die het principe van de vrije drukpers in de praktijk brachten, met gevaar voor eigen leven. Maar ook de verzetspers was niet altijd vrij van onverschilligheid als het om het lot van de joden ging.

Antwerpen

Eigen berichtgeving

Armand Plottier

Historicus Lieven Saerens publiceerde in 2000 Vreemdelingen in een wereldstad, dat een scherp beeld schilderde van de jodenvervolging in Antwerpen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Saerens levert ook een bijdrage in de catalogus die de tentoonstelling over sluikpers begeleidt. En wat blijkt: inzake tolerantie tegen joden was ook de clandestiene pers niet vrij van zonden. Rauw antisemitisme stond er weliswaar niet in, maar de liefde voor de joodse medemens was over het algemeen toch zeer beperkt. "Van de 26 sluikbladen die ik heb onderzocht", zegt Lieven Saerens, "hebben er zeven op de anti-joodse maatregelen van de bezetter gereageerd: het in brand steken van twee Antwerpse synagogen in april 1941 of de verplichting om de jodenster te dragen in juni 1942. Grosso modo klinkt er in de sluikpers wel verontwaardiging door, maar oproepen tot effectief verzet of tot hulp aan de joden zijn zeer dun gezaaid.

Saerens: "De uitzondering op die regel is De Volksgazet, een blad van het Antwerpse Onafhankelijkheidsfront. Dat schreef in september 1942: "Helpen wij de joodse slachtoffers door hun kinderen bij ons op te nemen en door degenen die zich aan de deportatie onttrekken onderdak te verlenen." Heel wat minder strijdvaardig en weinig doordacht was het socialistische De Werker van Jos Van Eynde, de latere partijvoorzitter van de BSP. De Werker protesteerde niet tegen de jodenster en pakte zelfs uit met 'grapjes' als: "De joden moeten nu een ster op hunnen buik hangen. Maar hebben wij den onzen vol?" Of wat dacht u van uitspraken als: "Beste lezers, denkt nu niet dat wij Belgen voor de joden zijn, verre vandaar maar toch een jood is ook een mens", gepubliceerd door Steeds Vereenigd, een blad dat ook beklemtoonde dat het er geen bezwaar tegen had dat de joden naar andere oorden moesten vertrekken, als dat maar op een 'humane wijze' gebeurde. Het verzet stelde in Vlaanderen sowieso minder voor dan in Brussel of Wallonië. Dat vertaalde zich ook in de hulp aan de joden."

Niet dat het de bedoeling is van de tentoonstelling om de sluikpers in een kwaad daglicht te stellen. Wie zich met de sluikpers inliet, riskeerde zijn leven. Men wil gewoon een zo correct mogelijk beeld geven, en dat ook zo aantrekkelijk mogelijk voorstellen. Historica Martine Vermandere en architecte Terenja van Dijk tonen aangrijpende films waarin betrokkenen en ooggetuigen aan het woord komen. "Wij hebben vooral naar de 'kleine' verhalen gezocht", zegt Vermandere, "niet naar het relaas van de grote helden, die trouwens al vaak aan het woord zijn gekomen. Wel lieten we choreografe Jeanne Brabants en - minder bekend - Staf (Gustaaf) Vivijs, een katholieke verzetsman, hun relaas doen. We zochten naar hun motivatie en wilden weten hoe ze op hun verzetsdaden terugkijken."

Van Dijk: "Brabants vertelt in onze film hoe de kopij voor een verzetsblad bij haar thuis in een koekjestrommel werd verzameld. Die trommel verstopten ze in de tuin, waarin voortdurend 'werd gewerkt', zodat je onmogelijk kon zien waar recent een kuil was gegraven. De koekjestrommel ging ook telkens op een andere plek de grond in. Pas als alle kopij binnen was, werd een drukker gezocht. In onze film zie je hoe Jeanne die doos innig vastpakt en zoent. Een heerlijk moment."

"Bijzonder aangrijpend is ook het relaas van de drie kinderen van de Antwerpse sluikpersdrukker Leon Ceulemans", vult Vermandere aan. "Hun verhaal vertelt heel veel over de aparte sfeer binnen zo'n verzetsfamilie."

Merkten de doorsneeburgers iets van het geschrijf en gezwoeg van de clandestiene pers? Vermandere: "Het is moeilijk om de impact ervan in te schatten. Dat de radio - Radio Belgique/Radio België, via de BBC vanaf september 1940 in de ether - invloed had, is duidelijk. Die zond elke avond, en later ook ook elke ochtend, een kroniek van vijftien minuten uit, afwisselend in het Frans, door Victor de Laveleye en in het Nederlands, door Nand Geersens, alias Jan Moedwil." Van Dijk: "Op de tentoonstelling hoor je de merkwaardige stem van Jan Moedwil uit een radio galmen. Hij steunde de sluikpers en haalde er zelf ook informatie uit." "Je moet het zo bekijken", legt Vermandere uit: "De sluikpers was niet alleen het enige middel tot vrije meningsuiting, het was het bindmiddel bij uitstek voor het verzet."

Over hoeveel bladen en blaadjes spreken we nu?

Vermandere: "In totaal over ongeveer zevenhonderd bladen. Dat lijkt misschien wel veel, maar de meeste verschenen slechts één keer per maand. Meestal bevatten ze ook maar enkele artikels, op twee of vier, in het beste geval op zestien pagina's. Van de 95 procent volwassenen die niet aan het verzet deelnamen, kreeg maar een minderheid de kans om zo'n blad te lezen."

Maar nooit werd Vlaanderen een vruchtbare voedingsbodem voor de sluikpers?

"Antwerpen, de plaats bij uitstek van de Vlaamse sluikpers, was goed voor slechts 6,6 procent van het totaal. Luik bijvoorbeeld zorgde met tachtig bladen voor 12 procent van de productie. Als je rekening houdt met de bevolkingsaantallen, was de Vlaamse aanwezigheid in de verzetspers beduidend kleiner dan de Franstalige."

Waarover berichtte die clandestiene pers?

"Over de problemen bij de bevoorrading en de rantsoenering. 'De Duitsers mesten zich vet en wij moeten de buikriem aanhalen', die stijl. Er werd ook gefulmineerd tegen de verplichte tewerkstelling. En er stonden humoristische bijdragen en satire in de blaadjes, lachen met de Duitsers. In sommige gevallen werden - en dat is minder onschuldig - lijsten van collaborateurs aangelegd en bijgehouden. En men schreef over de jodenvervolging."

Hoe begin je een sluikblad? Blijkbaar had je niet altijd een echte drukpers nodig.

"Zeker niet. Een pers was trouwens gevaarlijk. Via het lettertype konden de Duitsers de drukker van de publicaties identificeren. Daarnaast werd er gestencild, of sterker nog: Staf Vivijs typte elke pagina van zijn blad met vier vellen carbonpapier op zo'n zware Remington-schrijfmachine. Dat was zwoegen."

Maar ook hij werd, net als zoveel anderen, gearresteerd.

Van Dijk: "Vivijs is in 1941 opgepakt, hij werd verraden. Na zijn arrestatie heeft hij een hels parcours afgelegd, waarover hij trouwens een pakkend verhaal schreef. Toen hij uiteindelijk in Mauthausen aanbelandde, was België al bevrijd. Ander tragisch voorbeeld: apotheker Charles Crutzen. Hij verspreidde een spotprent van Hitler en werd daarvoor in 1942 tot vijf jaar tuchthuis veroordeeld. Hij kwam nooit vrij, enkele maanden na zijn veroordeling overleed hij in Siegburg."

Hebt u handige tips voor wie ooit met een sluikblad wil beginnen?

"De belangrijkste vraag is volgens mij: waar vind ik mensen die ik kan vertrouwen? Als je de mensen hebt, volgt de rest ook wel."

Tegendruk. Geheime pers tijdens de Tweede Wereldoorlog, vanaf vandaag tot 16 januari, Nottebohmzaal, Stadsbibliotheek Antwerpen, Hendrik Conscienceplein 4, 2000 Antwerpen, dinsdag tot zondag van 13 tot 17 uur. Bij de expo hoort een boek met dezelfde titel, Amsab-ISG/Soma, 176 pagina's.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234