Dinsdag 15/06/2021

Onderwatercontinenten

Ontdekkingsreis naar de verborgen continenten op de bodem van de oceanen

null Beeld Jan Straetmans
Beeld Jan Straetmans

Geologen verklaarden onlangs 'Zealandia' – onder en rond Nieuw-Zeeland – tot achtste continent. En ook in Braziliaanse wateren wordt gezocht naar bewijs voor een vermoedelijk onderzees werelddeel. Aardwetenschappers zijn de nieuwe ontdekkingsreizigers.

In 2013 voeren enkele Japanse en Braziliaanse aardwetenschappers in hun onderzeeboot over de bodem van de Zuid-Atlantische Oceaan, toen ze plotseling iets vreemds zagen. Hoge kliffen, diepe kloven, zandstranden... lag er hier, op een diepte van 2.500 meter, zo'n 1.500 kilometer uit de kust van Brazilië, een eiland onder water?

De vondst van enorme brokken graniet leek dat idee te ondersteunen, omdat graniet alleen voorkomt op continenten. 'Atlantis van Brazilië ontdekt!', schreven de media, maar in de vakbladen bleef het opvallend stil. Dat het inderdaad een stuk continent betrof, is dan ook nog altijd niet bewezen, zegt John O'Connor, geochemicus aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Verzonken eiland

Daar hoopt hij zelf verandering in te brengen. Volgend jaar gaat O'Connor met een team van Duitse en Braziliaanse geologen naar de Zuid-Atlantische Oceaan, om het vermeende continent nader te onderzoeken. Ook opwellend materiaal uit de diepe aarde veroorzaakt bergen op de zeebodem, weet O'Connor. "En graniet kan ook op andere manieren in de oceaan terechtkomen. Meeliftend op een gletsjer bijvoorbeeld."

null Beeld Jan Straetmans
Beeld Jan Straetmans

Toch is de kans groot dat het om een verzonken eiland gaat, denkt Jan Wijbrans, aardwetenschapper aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit Leiden, al was het maar omdat stukken continent onder water redelijk veel voorkomen. Zo kwam een team geologen een paar weken geleden nog met bewijs voor een verzonken microcontinent voor de kust van Madagaskar, recht onder het vulkaaneiland Mauritius.

"We vermoeden dat deze vondst maar een van de restjes is van een groter continent, dat we Mauritia genoemd hebben", zegt Lewis Ashwal, aardwetenschapper bij de Universiteit van de Witwatersrand in Johannesburg en een van de ontdekkers van dit onderwatercontinent. Als dat klopt liggen er dus meer van deze minicontinentjes in de Indische Oceaan.

"En daar niet alleen", zegt Wijbrans. Eigenlijk zijn het scherven, legt hij uit. Flarden continent, die zijn losgeraakt toen de tektonische krachten het oercontinent waar ze vroeger bij hoorden uiteenscheurden. Mauritia ontstond bij het opbreken van Gondwana zo'n 85 miljoen jaar geleden, in het tijdperk van de dinosauriërs. Het hete gesteente dat hierbij door de scheuren in de aardkorst omhoog kwam, vormt nu de bodem van de oceaan, met hier en daar dus nog een restje van het voormalige continent.

"Sommige continentscherven zijn bedekt met lava, zandbanken of koraalriffen", zegt Ashwal, "maar ze zijn nog aardig intact." Waarschijnlijk kun je er zelfs fossielen vinden, voegt Wijbrans er aan toe. "Als je het continent tenminste zou kunnen bereiken."

Detective


Moest je in de tijd van Columbus vooral avonturier zijn om ontdekkingsreiziger te worden, voor O'Connor is enige aanleg voor detective belangrijker. In het kraaiennest staan wachten tot er land in zicht komt is geen optie meer, tenzij er nog stukken continent boven water uitsteken, zoals bij Zealandia. Nieuw-Zeeland en Nieuw-Caledonië zijn de topjes van dit onderwatergebied ter grootte van West-Europa. Een team van voornamelijk Nieuw-Zeelandse geologen verklaarde het onlangs nog tot 's werelds achtste continent.

Meestal moeten aardwetenschappers op zoek naar sporen die de verzonken stukken land verraden, zoals afwijkingen in het zwaartekrachtsveld. De zeilboten van weleer hebben plaats gemaakt voor hypermoderne onderzoeksschepen. O'Connor en zijn collega's zullen inschepen op de RV Maria S. Merian en het verborgen eiland in kaart brengen met behulp van seismiek, de techniek die meet hoe lang een trilling erover doet om tegen een aardlaag te botsen en weer terug te reizen. Ook gaan ze gesteente omhoog halen en analyseren, om met zekerheid vast te stellen of het om een continent gaat – en zo ja, of dat ooit aan Brazilië vastzat.

null Beeld Jan Straetmans
Beeld Jan Straetmans

"Het doorslaggevende bewijs voor de continentscherf onder Mauritius bestond uit zirkoonkorrels", vertelt Ashwal. "We vonden deze in de gestolde lava die zich door de aardkorst onder het eiland omhoog had gebaand." Zirkoon komt alleen voor in continentale korst. Bovendien wezen dateringen uit dat de korrels 2,5 tot 3 miljard jaar oud waren, veel ouder dan de oceaanbodem bij Madagaskar.
"Er waren al aanwijzingen voor het bestaan van Mauritia", zegt O'Connor, "maar dit was de zogeheten smoking gun."

Goud, olie en gas


Als er bij Brazilië daadwerkelijk een continent ligt, dan moeten de expeditieleden eerst een nieuwe naam verzinnen. De onderzoekers van 2013 doopten het 'het Atlantis van Brazilië', maar dat zegt meer over hun gevoel voor publiciteit dan over de plaatsnipper zelf. De mythische stad Atlantis uit de verhalen van Plato verdween pas 12.000 jaar geleden in zee, terwijl het vermeende continent ruim 100 miljoen jaar geleden tijdens het opbreken van Afrika en Amerika moet zijn losgeraakt en gezonken.

'Rio Grandia' zou beter zijn, zegt O'Connor. De verhoging in de oceaanbodem waar het continent zich zou bevinden, heet de Rio Grande Rise.
En dan? Een kolonie stichten op het onderzeese continent zal niet gaan, het land ontginnen of leegplunderen ook niet. De belangrijkste drijfveer voor de zoektocht is nieuwsgierigheid, zegt O'Connor. De microcontinenten helpen wetenschappers bij het reconstrueren van de vroegere aarde, voegt Ashwal toe. "Het zijn de missende puzzelstukjes van de plaattektoniek."


Toch bieden de ontdekkingen ook praktische voordelen. "Als je een goudmijn hebt op Madagaskar en er nog een wil vinden, dan moet je weten welk stuk land er aan Madagaskar vastzat toen het goud zich daar ophoopte", geeft Ashwal als voorbeeld. Dan kom je uit in India, tenzij je weet dat Mauritia er destijds nog tussen lag.

Uiteindelijk kunnen de diepzee-eilanden ook politieke betekenis krijgen, denkt O'Connor - want wie een nieuw onderzees eiland tot zijn grondgebied kan rekenen, kan wellicht ook aanspraak maken op een extra stuk zee. O'Connor: "Brazilië staat te popelen om Rio Grandia in te lijven." Het gebied rondom dit mogelijke microcontinent zit namelijk vol aardolie en aardgas.

***

Wat is een continent?

Welke delen van het aardoppervlak zijn continenten? Voor een geoloog hangt dat af van de samenstelling van de aardkorst ter plekke. Continenten hebben een dikke korst (gemiddeld zo'n 35 kilometer) van relatief licht gesteente, zoals graniet. Oceanische korst bestaat vooral uit basalt, en is dunner en zwaarder. Hoewel de meeste continenten in elk geval deels boven zeeniveau uitsteken, hoeft dit dus niet - net zoals niet alles dat boven het water uitsteekt continent is. Eilanden als IJsland, Hawaï en de Caribische eilanden zijn geen stukjes continent, maar vulkanen op de oceaanbodem die boven het water uitkomen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234