Woensdag 23/06/2021

Ontbossing van groene long is flink afgeremd

Omdat het nieuws uit het Amazonegebied niet altijd slecht hoeft te zijn, ziehier een vorige week gepubliceerd bericht van het Ibama, het Braziliaanse Instituut voor Leefmilieu: volgens het real time detectiesysteem voor ontbossing, het zogenaamde DETER (zie kader), is er tussen augustus 2008 en juli dit jaar 46 procent minder regenwoud tegen de vlakte gegaan dan over dezelfde periode een jaar eerder. Om er een klein segment uit te tillen: tussen november 2008 en januari 2009 verloor het Amazonewoud 754 vierkante kilometer bomen, tegen 2.527 vierkante kilometer voor hetzelfde trimester een jaar eerder. Sinds het hoogtechnologische systeem in mei 2004 in werking trad, zo maakt de regering zich sterk, is de snelheid waartegen ontbost wordt flink gedaald. Werd er in de periode 2002-2003 nog liefst 26.000 vierkante kilometer woud illegaal gerooid, dan bleek dat cijfer in 2004-2005 al naar 9.500 vierkante kilometer te zijn teruggevallen.

Goed nieuws

Voor het voorbije jaar pakte het Ibama met nog meer hoopgevend nieuws uit: in samenwerking met leger en politie legde de waakhond beslag op 125.000 kubieke meter illegaal gehakt tropisch hardhout, het equivalent van 1.000 vrachtwagens per maand. Minister van Leefmilieu Carlos Minc zei er vorige week zelfs bij dat 90 procent van de terugval in de ontbossing moet worden toegeschreven aan de repressieve aanpak - en niet, zoals door sommigen is aangevoerd - aan de globale recessie en de gedaalde vraag naar grondstoffen. “Er zijn al te veel factoren in het spel om enkel naar de recessie te verwijzen”, zegt, daarover gebeld, ook een woordvoerster van Greenpeace Brazilië. In een jaar tijd werden naast 237 vrachtwagens overigens ook 62 schepen en 44 tractoren geconfisqueerd en opende het gerecht 650 strafdossiers waarbij 298 arrestaties werden verricht. De dalende trend wordt ook door andere instanties bevestigd, bijvoorbeeld de ngo Imazon, die de gegevens van dezelfde satellieten gebruikt maar tot de conclusie komt dat er het voorbije jaar zelfs 65 procent minder bomen uit het regenwoud verdwenen zijn dan een jaar eerder.“Het is te vroeg voor definitieve resultaten, het blijft wachten op de metingen van alle satellieten”, blijft Greenpeace erg voorzichtig. “Trouwens, optimaal is ook de satelliettechnologie nog niet. De graad van ontbossing kan zij bijvoorbeeld moeilijk weergeven. Gebieden die al aangetast zijn maar nog grotendeels overeind staan, worden daardoor niet in kaart gebracht.”Intussen was het gisteren, 11 september, een blije dag voor de gemeenten Mucajaí, Joara en Cumaru do Norte, respectievelijk gelegen in de deelstaten Roraima, Mato Grosso en Pará. De drie entiteiten maken deel uit van de groep van 43 meest door ontbossing getroffen steden en gemeenten in het Braziliaanse Amazonewoud, waarvoor de regering-Lula het plan Arco Verde Terra Legal (‘Groene Boog, Legale Grond) heeft uitgedokterd. In de bewuste territoria kwam niet alleen een mobiele filmzaal langs en werd het publiek niet alleen met folders en gratis boeken over de regio overspoeld, in de eerste plaats konden burgers er zichzelf en de door hen ingenomen grond laten regulariseren. Het programma heeft betrekking op een oppervlakte van ruim 67 miljoen hectaren, goed voor 300.000 ‘eigenaren’ in wier buurt zich 55 procent van alle ontbossing voordoet. Een in juni goedgekeurde, erg controversiële wet voorziet dan weer de legalisering van alle ‘eigendommen’ tot 1.500 hectare die vóór 2005 in beslag genomen waren. Hoeveel bos er de jongste decennia gerooid werd, is sinds jaar en dag het voorwerp van methodologische en/of politieke controverse, maar volgens cijfers die Latijns-Amerika-specialist Olivier Dabène in zijn Atlas de l’Amérique Latine aanhaalt, is 17 procent van de 5,3 miljoen vierkante kilometer regenwoud (waarvan het grootste deel in Brazilië), in de late 20ste en vroege 21ste eeuw tegen de vlakte gegaan. Na de ontbossing met het oog op de verkoop van het hout en de platbranding van het restwoud, komt er grasland waarop runderen grazen, of recenter, sojateelt. Ook de aanleg van infrastructuur neemt hele happen weg. Het is de reden waarom de asfaltering van de duizenden kilometers lange route BR-163, de ‘sojasnelweg’ van Cuiabá ten zuiden naar Santarém ten noorden van het Amazonewoud, een halt is toegeroepen. Tachtig procent van de ontbossing doet zich immers voor in een straal van 45 kilometer links en rechts van een hoofdweg.

Laarzen en motorzagen

De feiten liegen er niet om en de hele wereld heeft het onderhand wel begrepen: Brazilië heeft het verre van makkelijk om het regenwoud in stand te houden. Het land spaart kosten noch moeite om van het imago af te raken dat het met zware laarzen en motorzagen door het woud oprukt. Toch overheerst de indruk dat, sinds de mooie beloften op de Ecotop van Rio (1992), toen het begrip ‘duurzame ontwikkeling’ mainstream werd, Brazilië en zijn buurlanden forse vertraging hebben opgelopen in het nakomen van hun beloften.Natuurlijk, daartoe gedwongen door de razendsnelle verwoesting kon Brazilië de jongste twee decennia niet anders dan een pijnlijke paradigmawissel ondergaan. Voor een goed begrip moeten we naar de jaren zeventig terug. Een ontoegankelijk en afgelegen gebied dat tot dan toe zelfs de wetenschappers maar matig had geïnteresseerd (en waarover de literatuur grotendeels uit relazen van ontdekkingsreizigers had bestaan) werd toen plotsklaps naar het hart van de nationale ontwikkelingsstrategie overgeflitst. Het waren de militaire machthebbers die beslisten om het Amazonewoud tot een volwaardig onderdeel van het territorium om te bouwen. Deden ze dat in de eerste plaats om geopolitieke redenen, om de destijds modieuze voorspelling voor te zijn dat de VS er anders wel beslag op zouden leggen, dan waren er ook sociaal-economische motieven. Bij gebrek aan noemenswaardige landbouwhervorming in het arme noordoosten besloot de regering tot een beleid van “mensen zonder land voor een land zonder mensen”. Dat er in het woud ook 60.000 indianen woonden, leek even bijzaak. De Amazone zou en moest getemd worden.Maar de werkelijkheid haalde algauw de mooie dromen in. De Transamazonische Weg die de Braziliaanse kust met Peru moest verbinden kostte ook letterlijk stukken van mensen, de kolonisering liep maar zelden volgens plan, de landerijen bleken minder vruchtbaar dan gedacht, het klimaat was niet aangepast aan het dieet van de Nordestinos, maniok, rijst en bonen, en markten waar die producten konden worden verhandeld waren er al helemaal niet. Desondanks begon het regenwoud aardig vol te lopen, de pioniersmentaliteit schoot wortel. Vandaag telt het gebied liefst 20 miljoen inwoners, waarvan twee miljoen in de hoofdstad Manaus. De stad die opgericht werd als een centrum van de rubbernijverheid, in de vroege 20ste eeuw, is vandaag een oord waar LG en Sony belastingvrij onderdelen importeren, om ze daar tot airco’s en computers te laten assembleren. In het wijde gebied om Manaus heen hebben houtkap, rundveeteelt, landbouw en goudkoorts hun verwoestende effecten intussen niet gemist. Sinds eind de jaren tachtig de noodklok werd geluid lijkt Brazilië, ook dat van de linkse president Lula, nog altijd de ideale, duurzame middenweg niet te hebben gevonden: tussen complete integratie van het woud in de nationale economie en het complete behoud van de natuurlijke biotopen. Dat het Amazonewoud bijzonder gezegend is, daar hoeft geen tekening bij. Bij gebrek aan middelen beperkten de terreinstudies zich lange tijd tot een straal van enkele honderden kilometers rondom de steden, maar 1.200 geregistreerde vogelsoorten is natuurlijk niet mis. In de deelstaat Amazonas zijn ook 3.000 soorten vis geïdentificeerd - een tienvoud van wat we in alle Europese rivieren aantreffen -, 3.000 soorten bijen, 1.800 soorten vlinders en bomen waarin meer soorten mieren leven dan er in heel Duitsland voorkomen.

Chaos en wetteloosheid

Wat doe je met zo’n woud, hoe verantwoordelijk ben je als je de longen van de wereld op je territorium hebt, en welke voorstellen doen er zoal opgeld? In de aanloop naar de VN-klimaattop in Kopenhagen, in december, zal het alvast analyses regenen, stuk voor stuk geredigeerd door specifieke organisaties, gouvernementeel, non-gouvernementeel, agrarisch en industrieel. Een van de concepten waarnaar het uitkijken wordt, is het REDD, waarmee op de ‘Reduction of Emission from Deforestation and Degradation’ wordt geduid. Het REDD gaat uit van de vaststelling dat de ‘makkelijkste’ en ‘goedkoopste’ wijze om de wereldwijde CO2-uitstoot te verminderen het behoud van het regenwoud is, dat gigantische massa’s CO2 bevat en uit de atmosfeer weghoudt. Concreet zou het erop neerkomen dat rijke landen de Braziliaanse overheid betalen opdat deze op haar beurt de bewoners van het Amazonegebied financieel beloont voor het in stand houden van het woud, en die laatste activiteit lonender maakt dan het weghakken ervan. Nu al betalen bedrijven in Manaus, van de hotelketen Marriott tot de grootbank Bradesco, forse bedragen aan de staat, die ze daarna onder lokale gezinnen distribueert. Noorwegen houdt intussen een miljard dollar klaar voor de redding van het Amazonegebied.Maar het REDD-systeem staat of valt met transparante eigendomstructuren, en daar knelt de schoen: volgens Imazon is slechts 14 procent van de eigendomsbewijzen in het Amazonegebied níetfake, en overheersen chaos en wetteloosheid. In de praktijk is ongeveer vier vijfde van het woud in het bezit van de federale staat, wat er, bij afwezigheid van staatse instellingen, op neerkomt dat het te grabbel ligt. De goede voornemens blijven het voorlopig afleggen tegen de harde realiteit op het terrein.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234