Dinsdag 20/10/2020

Ontaarde kunst volgens Hitler: Picasso, Ensor en Chagall

In Luik zijn dertig schilderijen en beelden te zien die de nazi's als 'ontaarde kunst ' bestempelden. Die werken werden geveild in 1939 in Luzern. Waarom waren ze 'ontaard' en hoe zijn ze in Luik terechtgekomen?

Adolf Hitler wilde controle over alles, ook over kunst. Nadat hij in 1933 in Duitsland aan de macht was gekomen, kregen kunstenaars zoals Paul Klee en Max Beckmann al snel een 'Berufsverbot' omdat ze ontaarde kunst maakten: ze werden uit hun ambt als leraar ontzet, mochten niet meer tentoonstellen en hun werk werd uit Duitse musea verwijderd. In totaal liet Hitler zo'n 7.000 kunstwerken in beslag nemen. Sommige werden vernietigd, het overgrote deel bleef gelukkig bewaard.

In 1937 werd in München een gigantische expo opgezet met 650 schilderijen en beeldhouwwerken onder de titel Entartete Kunst. Hitler en de nazi's wilden daarmee tonen wat kunst vooral niet mocht zijn. Volgens de nazi's moest kunst opvoeden, de juiste weg wijzen, de juiste 'arische modellen' tonen en volksverheffend zijn. 'Ontaarde kunst' deed dat allemaal niet. Ontaarde kunst - en dat waren ook boeken, muziek en film - werd gemaakt door joden, bolsjewieken en zigeuners. Ontaarde kunst hield zich bezig met thema's die niet strookten met wat nazi-Duitsland wilde zijn: het was kunst die onvoldoende realistisch en te subjectief was, ook qua kleurgebruik. Ontaard was kunst waarin dronkenschap, ziekte, dood, eenzaamheid, wanhoop, seks en antimilitarisme werd afgebeeld. De lijst van gedegenereerde kunstenaars is lang en indrukwekkend: van Van Gogh en Chagall tot Klee en Kandinsky.

Maar de nazi's waren gewiekst genoeg om een serie topwerken te gelde te maken. Zo kwamen 125 'ontaarde' werken terecht op een veiling die op 30 juni 1939 in het Zwitserse Luzern werd gehouden. Het ging om werk van moderne kunstenaars die nu als grote iconen worden beschouwd: Van Gogh, Ensor, Gauguin, Klee, Picasso, Matisse en Modigliani. Een Luikse delegatie, die in een maand tijd 5 miljoen Belgische frank had verzameld (nu goed voor 3,3 miljoen euro), reisde naar Zwitserland. Op de veiling kochten ze negen werken, die nog altijd tot de kroonjuwelen van het Musée des Beaux Arts de Liège behoren. Er zit onder meer de enige Picasso in Belgisch openbaar bezit bij: De familie Soler.

Zieke geest

Voorts kochten de Luikenaars uitstekend werk van Ensor, Chagall, Gauguin, Franz Marc en Kokoschka. Een zelfportret van Van Gogh lieten ze zich ontglippen: ze vonden 175.000 Zwitserse frank 'een onethisch hoge prijs': want uiteindelijk verrijkten ze de nazi's met hun aankopen. Voor de Picasso telden ze 36.000 Zwitserse frank neer, voor de Ensor 'maar' 6.800 frank.

Een nationale Belgische delegatie verwierf op diezelfde veiling zes schilderijen voor de Koninklijke Musea van Antwerpen en Brussel: werk van onder anderen Lovis Corinth, George Grosz, Jules Pascin en Emil Nolde.

Na tien jaar speurwerk is Jean-Patrick Duchesne, hoogleraar kunstgeschiedenis in Luik en curator van de expo, erin geslaagd de hele veiling van Luzern in kaart te brengen. De tentoonstelling in La Cité Miroir opent met een overzicht van de 125 werken op foto en met hun huidige bewaarplaats. Daaruit blijkt dat sommige musea in de VS en Europa nu beschikken over een uitstekende Matisse of Picasso, maar dat van sommige werken de huidige verblijfplaats onbekend is.

In La Cité Miroir werd speciaal een black box gebouwd. Daar worden in een doeltreffende scenografie dertig schilderijen en sculpturen gepresenteerd. Scenograaf Christophe Gaeta laat elk schilderij oplichten in het duister. Het lijkt telkens alsof het werk uit zijn museum is losgerukt met wand en planken vloer: een verwijzing naar de inbeslagname door de nazi's. Gauguin, Picasso, Ensor en Kokoschka lichten op tussen verrassende ontdekkingen als Karl Hofer en Jules Pascin.

Maar de vraag blijft in je hoofd rondtollen: wat is er aan deze door de band vrij brave kunst zo 'ontaard'? Een blote borst, een naakte man, een dronken vrouw, een doodskop, een driftig geborstelde duif? Blijkbaar waren dat, volgens de nazi-ideologie, uitingen van een 'zieke geest' en een 'negroïde primitivisme', en ontbrak het die werken aan heldhaftigheid, viriliteit. Kortom, het was geen propagandakunst.

Ontaarde kunst volgens Hitler. De veiling van Luzern tot 29 maart 2015 in La Cité Miroir, place Xavier Neujean 22, Luik. www.citemiroir.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234